podżeganie do zamachu
ang. crime of inciting/praising violent assassination
— Czyn polegający na publicznym nawoływaniu do popełnienia gwałtownego zamachu na państwo, jego konstytucyjny ustrój, organy konstytucyjne lub przedstawicieli władzy — albo na publicznym pochwalaniu takiego zamachu po jego dokonaniu. Konstrukcja stanowi szczególny typ przestępstwa podżegania do przestępstwa stanu — element kwalifikujący wynika z przedmiotu zamachu (suwerenny byt państwowy lub jego instytucje konstytucyjne). Polihierarchia: czyn obejmuje wymiar polityczny (cz_szczeg_KK), wojskowy (zwłaszcza w okresie wojny lub stanu wyjątkowego — prawo_karne_wojskowe), polityczny (kategoria szczególna). Kodeks karny z 1932 r. art. 154 — kto publicznie nawołuje do popełnienia zbrodni stanu albo pochwala taki czyn, podlega karze więzienia do lat 5. Konstrukcja II RP traktowała nawoływanie i pochwalanie jako kwalifikowane formy podżegania. Praktyka międzywojenna obejmowała procesy komunistów (KPP) za propagandę antypaństwową, ukraińskich nacjonalistów (UWO/OUN), zwolenników różnych orientacji oskarżanych o nawoływanie do obalenia ustroju. Po 1944 r. konstrukcja stała się jednym z głównych instrumentów rozprawy z opozycją. Dekret z 13 VI 1946 r. art. 1 § 2 (mały kodeks karny) — kto publicznie nawołuje do dokonania zamachu na ustrój Państwa Polskiego — kara więzienia od 5 lat, w okresie wojny — kara śmierci. Konstrukcja MKK była stosowana wobec działaczy podziemia, członków PSL, zwolenników emigracyjnego rządu w Londynie. Kodeks karny z 1969 r. art. 270 — kto publicznie nawołuje do popełnienia czynu zabronionego skierowanego przeciwko Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jej ustrojowi lub podstawowym instytucjom państwowym albo społecznym, lub takie czyny pochwala — kara od 6 miesięcy do 8 lat. Praktyka PRL: dziesiątki tysięcy spraw wobec działaczy „Solidarności", autorów ulotek, wydawców prasy podziemnej, uczestników demonstracji. Akta dyscyplinarne sędziów PRL pokazują skomplikowaną kazuistykę — od wyroków bezwzględnych po wyroki w zawieszeniu, w zależności od linii politycznej sędziego i instrukcji prezesów sądów wojewódzkich. Ten obszar stanowi istotny segment materiału habilitacyjnego o odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów PRL. Kodeks karny z 1997 r. art. 255 § 1 — kto publicznie nawołuje do popełnienia występku lub przestępstwa skarbowego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. Art. 255 § 2 (nawoływanie do zbrodni) — kara od 3 miesięcy do 5 lat. Art. 256 § 1 (nawoływanie do nienawiści na tle różnic narodowych itd.) — kara do 2 lat. Konstrukcja współczesna jest umocowana w Konstytucji RP — wymaga wyważenia z wolnością wypowiedzi (art. 54 Konstytucji RP, art. 10 EKPC). Praktyka po 2000 r. obejmuje sprawy o nawoływanie do terroryzmu (zwłaszcza po atakach 11 IX 2001 r.), nawoływanie do nienawiści online, propagandę ekstremistyczną. Powiązane terminy: nawoływanie do nienawiści (art. 256 k.k.), pochwalanie przestępstwa (art. 255 § 3 k.k.), zamach stanu (art. 127 k.k.), zamach na konstytucyjny organ (art. 128 k.k.), terroryzm (art. 165a k.k.), publiczne pochwalanie faszyzmu, propaganda ekstremistyczna. Aspekt habilitacyjny: rehabilitacja skazanych z art. 270 d.k.k. na podstawie ustawy z 23 II 1991 r. stanowi jeden z głównych obszarów stosowania ustawy — masowe sprawy z lat 1981–1989 podlegały automatycznemu unieważnieniu, gdy stan faktyczny wskazywał na działalność na rzecz niepodległości.
Kolekcja: Pojęcia wspólne