pucz
ang. coup d'état
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zamach stanu (coup d'état) — przestępstwo polityczne polegające na przemocowym, niekonstytucyjnym przejęciu władzy w państwie albo zmianie konstytucyjnego ustroju państwa. W polskim prawie karnym XX w. ujmowane głównie w obrębie szerszej kategorii "zdrady stanu" — z którą wiąże się funkcjonalnie. KK 1997 (art. 127–128) operuje pojęciem zamachu na niepodległość (zdrada stanu — art. 127) oraz zamachu na konstytucyjny organ państwa (art. 128). Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1997 (art. 128) — "Kto, w celu usunięcia konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej, podejmuje działalność zmierzającą bezpośrednio do urzeczywistnienia tego celu, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3". Karalne również przygotowanie (§ 2 — od 3 mies. do 5 lat). Kluczowe znamiona: cel usunięcia konstytucyjnego organu (Sejm, Senat, Prezydent, Rada Ministrów, Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy); działalność zmierzająca bezpośrednio (czynności wykonawcze, a nie tylko planowanie); użycie przemocy (lub groźby przemocy — wedle interpretacji doktryny i orzecznictwa). Tradycja XX w. Polska XX w. doświadczyła kilku zdarzeń klasyfikowanych jako zamach stanu: Zamach majowy (12–14 V 1926 r.) — Józef Piłsudski obalił rząd Wincentego Witosa, wprowadzając rządy sanacji; formalnie nie ścigany jako zamach stanu (zwycięzcy nie ścigają zwycięstwa). Konstytucja kwietniowa 1935 r. — uchwalona w warunkach kwestionowanych konstytucyjnie (opozycja zarzucała zamach stanu). Lata 1944–1947 — przejęcie władzy przez PPR/PZPR z ZSRR — przedstawiane retroaktywnie jako forma zamachu stanu (sfałszowane referendum 1946, sfałszowane wybory 1947). Po 1989 r. — transformacja polityczna miała charakter konstytucyjny (Okrągły Stół, częściowo wolne wybory 4 VI 1989). Specyfika PRL — instrumentalne stosowanie. Mały Kodeks Karny z 13 VI 1946 r. (art. 86 § 1) — "usiłowanie przemocą zmienić ustrój Państwa Polskiego" — stosowany szeroko wobec działaczy podziemia. Konstrukcja umożliwiała kwalifikowanie aktywności opozycyjnej (rozpowszechnianie ulotek, organizacja podziemnych spotkań) jako "przygotowania do zamachu stanu". Sprawy: proces przeciwko "komisjom mazowieckim" (1947); proces gen. A. E. Fieldorfa 1953 (kara śmierci, egzekucja 24 II 1953); proces rotmistrza W. Pileckiego (1948 — kara śmierci, egzekucja 25 V 1948). Współczesność. Po 1989 r. zarzuty zamachu stanu w III RP — pojedyncze. Sprawy głośne: dyskusje o "miękkim zamachu stanu" w okresach intensywnych kryzysów politycznych (rok 2017 — protesty wokół reformy sądownictwa; 2020 — wyrok TK K 1/20 i pandemia). Ścigania klasycznego zamachu stanu z art. 128 KK 1997 — pojedyncze przypadki (m.in. próby tworzenia zbrojnych grup separatystycznych). Granica między krytyką polityczną i opozycją (chroniona) a próbą zamachu stanu (karalna) — przedmiot trwającej dyskusji konstytucyjnej. Powiązane terminy. Zob. zdrada stanu, zamach na konstytucyjny organ państwa, spisek, gwałtowny zamach na jednostkę sił zbrojnych przedstawiciela organu państwowego/samorządowego członka sił zbrojnych, narzucenie antydemokratycznej konstytucji, MKK 1946, ustrój państwa.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego