wprowadzenie ustroju faszystowskiego
ang. crime of changing the state system to fascism
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zmiana ustroju państwa na faszystowski — typ przestępstwa polegający na podejmowaniu działań zmierzających do przekształcenia obowiązującego ustroju Rzeczypospolitej Polskiej w ustrój totalitarny o charakterze faszystowskim albo nazistowskim. Konstrukcja specjalistyczna, ujęta szerzej w klasycznym "zamachu na ustrój" (art. 100 KK 1932, art. 122 KK 1969). Tradycja prawna. KK 1932 (art. 100) — "Kto usiłuje pozbawić Państwo Polskie niepodległego bytu albo zmienić przemocą jego ustrój" — sankcja więzienia od 5 lat lub dożywotnia. Konstrukcja "zamachu na ustrój" zachowywała neutralność co do charakteru ustroju przyszłego — chronione były tylko ustawowe ramy konstytucyjne. KK 1969 (art. 122) zachowywał neutralność, ale w praktyce obejmował głównie próby "zmiany ustroju socjalistycznego". Specyfika powojenna. Po II wojnie światowej w polskim porządku prawnym powstały typy specjalistyczne — kryminalizujące dążenia do określonych ustrojów, a nie do dowolnej zmiany. Dekret z 13 VI 1946 r. (MKK) regulował szczegółowo kryminalizację ruchów faszystowskich i antydemokratycznych. Konstrukcja "zmiany ustroju na faszystowski" była powiązana z szerszą polityką ścigania niedobitków rusznikarskich, ONR, organizacji paramilitarnych aktywnych po wojnie. Konstrukcja PRL. KK 1969 (art. 270 i 271) zawierał obu typów — ochronę socjalistycznego ustroju i specjalne sankcje za propagowanie ustroju faszystowskiego. Praktyka orzecznicza była asymetryczna: typowych spraw o próby zaprowadzenia ustroju faszystowskiego po 1956 r. praktycznie nie było; konstrukcja służyła głównie do utrzymywania ideologicznego napięcia. Materiał archiwalny pokazuje pojedyncze sprawy wobec organizacji marginalnych (faszyzujące koła w środowisku weteranów). Aspekt konstytucyjny. Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. (art. 13) zakazuje istnienia partii politycznych odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu. Konstrukcja karna (art. 127 KK) i konstytucyjna (art. 13 Konstytucji) wzajemnie się dopełniają. Powiązane terminy. Zob. działanie na korzyść faszyzmu lub narodowego socjalizmu, zamach stanu, narzucenie antydemokratycznej konstytucji, udział w związku mającym na celu obalenie ustroju, art. 127 KK, MKK 1946, ustrój konstytucyjny. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta stanowi modelowy przykład instrumentalizacji prawa karnego dla celów politycznych w okresie stalinowskim. Materiał archiwalny ujawnia kilkadziesiąt spraw z lat 1949–1956, w których zarzut „działalności na rzecz zmiany ustroju państwa polskiego na faszystowski" stosowano wobec działaczy podziemia niepodległościowego, członków Polskiego Stronnictwa Ludowego, członków organizacji młodzieżowych. Charakterystyczna była dowolność kwalifikacji — każde wystąpienie krytyczne wobec ustroju komunistycznego mogło być kwalifikowane jako „działanie na rzecz ustroju faszystowskiego". Po 1989 r. ustawa z 23 II 1991 r. stworzyła ramy prawne rehabilitacji. Sąd Najwyższy w setkach orzeczeń lat 90. unieważniał wcześniejsze wyroki — uznając, że krytyka komunizmu nie stanowi działania na rzecz ustroju faszystowskiego. Kodeks karny z 1997 r. (art. 127 — zamach stanu, art. 256 — publiczne propagowanie ustroju totalitarnego) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając neutralną politycznie konstrukcję ochrony porządku konstytucyjnego.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego