wprowadzenie ustroju antydemokratycznego
ang. crime of imposing the anti-democratic constitution
— Pojęcie i miejsce w systemie. Narzucenie antydemokratycznej konstytucji — rzadki typ przestępstwa polegający na wprowadzeniu w państwie ustroju konstytucyjnego pozbawionego cech demokratycznych — z naruszeniem obowiązujących procedur konstytucyjnych albo z użyciem przemocy. Konstrukcja powstała w okresie powojennym — odpowiedź na doświadczenie narzuconych reżimów totalitarnych w Europie Środkowej. Tło historyczne. Doświadczenie XX w. — narzucenie ustroju nazistowskiego w Niemczech (1933 r. — Ustawa o uprawnieniach), faszystowskiego we Włoszech (1922–1925 r.), komunistycznego w państwach Europy Środkowej (1945–1948 r.) wymagało prawnej reakcji. Konstrukcja "narzucenia antydemokratycznej konstytucji" pojawiła się w prawnokarnych systemach państw demokratycznych jako narzędzie obrony przed zamachem ustrojowym. Wczesna konstrukcja PRL. Dekret z 13 VI 1946 r. (MKK) zawierał typy kryminalizujące działania na rzecz "narzucenia antydemokratycznego ustroju". Konstrukcja stanowiła paradoks polityczny — była używana w okresie, gdy sam ustrój PRL nie miał demokratycznej legitymacji. W praktyce orzeczniczej konstrukcja stosowana była rzadko — głównie deklaratywnie, jako element ideologicznego uzasadnienia rozliczeń z okresem okupacji. Aspekt komparatystyczny. Niemieckie GG (Grundgesetz) z 1949 r. wprowadziła konstrukcję "klauzul wieczystych" (Ewigkeitsklausel — art. 79 ust. 3) — niektóre cechy ustroju nie mogą być zmienione nawet w drodze rewizji konstytucyjnej. Polska Konstytucja nie zawiera wyraźnej klauzuli wieczystej, ale doktryna (M. Safjan, B. Banaszak) wywodzi podobny efekt z preambuły i art. 1–2. Praktyczne znaczenie. Konstrukcja "narzucenia antydemokratycznej konstytucji" zachowuje wartość historyczną i typologiczną — jako kategoria opisowa pewnych historycznych wydarzeń. Współczesnym odpowiednikiem są typy zamachu na ustrój konstytucyjny (art. 127 KK) i typu przestępstwa propagowania ustroju totalitarnego (art. 256 KK). Kryminalizacja odbywa się przez te typy, niezależnie od konkretnego charakteru zamierzonego ustroju antydemokratycznego. Powiązane terminy. Zob. zmiana ustroju państwa na faszystowski, zamach stanu, udział w związku mającym na celu obalenie ustroju, działanie na korzyść faszyzmu lub narodowego socjalizmu, art. 127 KK, ustrój konstytucyjny, MKK 1946. Dla problematyki habilitacyjnej znaczenie tej konstrukcji wyraża się w jej paradoksalnym charakterze — była ona ujęta w MKK z 13 VI 1946 r. w okresie, gdy sam ustrój PRL nie miał demokratycznej legitymacji (referendum 1946 r. i wybory 1947 r. zostały sfałszowane). Konstrukcja ta — formalnie skierowana wobec sił prawicowych podzielących podziemie niepodległościowe — w istocie stanowiła element retoryki ideologicznej legitymizującej przejęcie władzy przez PPR/PZPR. Materiał archiwalny ujawnia, że konstrukcja ta była stosowana rzadko w praktyce orzeczniczej — głównie deklaratywnie w preambułach do innych kwalifikacji (np. „przygotowania do narzucenia antydemokratycznej konstytucji łącznie z udziałem w nielegalnym związku"). Po 1956 r. konstrukcja zanikła w praktyce, ale formalnie obowiązywała do uchwalenia k.k. z 1969 r. Kodeks karny z 1997 r. (art. 127 — zamach stanu) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając nowoczesną konstrukcję ochrony porządku konstytucyjnego — neutralną politycznie, opartą na ochronie procedur demokratycznych. Konstrukcja ta — z sankcją od 10 lat do dożywocia — odzwierciedla doświadczenia historyczne i aktualne zagrożenia dla porządku demokratycznego.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego