ang. crime of a violent attack on a unit of the armed forces, a representative of a state/local authority member of the armed forces
— Pojęcie i miejsce w systemie. Bardzo specyficzna konstrukcja prawnokarna obejmująca trzy kategorie pokrzywdzonych — jednostki sił zbrojnych (jako instytucja wojskowa), przedstawicieli organów państwowych i samorządowych (funkcjonariuszy publicznych w pełnieniu funkcji), członków sił zbrojnych (żołnierzy w czynnej służbie). Konstrukcja historyczna — głównie z okresu PRL, gdy stosowana była wobec żołnierzy podziemia atakujących milicję, wojsko, urzędników. We współczesnym KK 1997 zastąpiona przez wyspecjalizowane przepisy o napaści na funkcjonariuszy. Tło historyczne — 1944–1956. Po wkroczeniu Armii Czerwonej i przejęciu władzy przez PPR — żołnierze podziemia niepodległościowego (AK, NSZ, WiN, później Brygady Świętokrzyskie, PRL-owskie podziemie zbrojne) prowadzili walkę z aparatem władzy: ataki na posterunki MO, urzędy gminne, magazyny, transporty wojskowe; egzekucje funkcjonariuszy UB, MO, członków PPR. Władze PRL ścigały te działania jako "gwałtowne zamachy na sił zbrojnych" i "przedstawicieli władzy ludowej" — z karą śmierci. Mały Kodeks Karny z 13 VI 1946 r. zawierał szczególne przepisy o tej kategorii zamachów. Wyrażenie kodyfikacyjne — KK 1969. Art. 134 KK 1969 — "Kto dopuszcza się gwałtownego zamachu na jednostkę sił zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jednostkę administracji państwowej lub samorządowej albo na przedstawiciela tych organów" — kara od 5 do 25 lat lub dożywotnie więzienie; ze skutkiem śmiertelnym — kara śmierci. Kategoria zbiorcza pozwalała na ściganie zamachów wobec licznych podmiotów. W praktyce — szeroko stosowana w procesach okresu stalinowskiego, później rzadziej. Specyfika historyczna i rehabilitacja. Sprawy o "gwałtowne zamachy" wobec żołnierzy podziemia 1944–1956 stanowią obecnie centralny przedmiot rehabilitacji w trybie Ustawy z 23 II 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych. Tysiące orzeczeń tego typu zostało uznanych za nieważne — uznano, że żołnierze podziemia działali w obronie niepodległości Polski przeciwko narzuconej przemocą władzy komunistycznej. Rehabilitacja często pośmiertna — wielu skazanych zostało rozstrzelanych przed 1956 r. Aktualność. Pojęcie "gwałtownego zamachu na jednostkę sił zbrojnych..." zachowane jest w słowniku jako element historyczny — kluczowy dla zrozumienia represji okresu stalinowskiego. Współczesne polskie prawo karne nie używa tej zbiorczej kategorii — operuje wyspecjalizowanymi przepisami chroniącymi różne kategorie funkcjonariuszy i mienia publicznego. Powiązane terminy. Zob. zamach stanu, zamach na głowę państwa, napaść na głowę państwa, czynna napaść na funkcjonariusza, naruszenie nietykalności funkcjonariusza, MKK 1946, KK 1969, podziemie niepodległościowe, rehabilitacja represjonowanych. Kodeks karny z 1997 r. (art. 222–224 — naruszenie nietykalności funkcjonariusza publicznego, czynna napaść, zmuszanie funkcjonariusza) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej. Dla problematyki habilitacyjnej znaczące są procesy z lat 1981–1989 dotyczące działaczy Solidarności kwalifikowanych jako „sprawcy gwałtownego zamachu na funkcjonariuszy MO". Materiał archiwalny ujawnia, że konstrukcja była wykorzystywana instrumentalnie — w wielu przypadkach „zamach" oznaczał jedynie obronę przed pobiciem przez funkcjonariuszy ZOMO. Po 1989 r. masowa rehabilitacja.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego