zdrada stanu

Najcięższe przestępstwo przeciwko państwu polegające na targnięciu się na byt, niezależność lub ustrój Rzeczypospolitej. W KK 1932 — art. 99 § 1 (kara śmierci lub dożywotniego więzienia); w KK 1969 — art. 122; w KK 1997 — art. 127 (zamach na konstytucyjny ustrój RP). Obejmuje również usiłowanie, a w niektórych ujęciach również przygotowanie.

— Pojęcie i miejsce w systemie. Zdrada stanu (proditio rei publicae) — najcięższe przestępstwo polityczne w polskiej tradycji prawnej XX w. — godzące w byt państwa, jego niepodległość, integralność terytorialną i konstytucyjny ustrój. We współczesnym prawie polskim regulowana w KK 1997 (art. 127) jako zamach lub przygotowanie do zamachu na suwerenność państwa albo zmianę ustroju z użyciem przemocy. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1997 (art. 127 § 1) — "Kto, mając na celu pozbawienie niepodległości, oderwanie części obszaru lub zmianę przemocą konstytucyjnego ustroju Rzeczypospolitej Polskiej, podejmuje w porozumieniu z innymi osobami działalność zmierzającą bezpośrednio do urzeczywistnienia tego celu, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 10, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności". Karalne również przygotowanie (§ 2 — kara od 3 do 15 lat). Konstrukcja wymaga: zamiaru bezpośredniego (cel niepodległości albo terytorium albo zmiany ustroju); porozumienia z innymi osobami; działania zmierzającego bezpośrednio do urzeczywistnienia celu (a nie tylko wyrażania poglądów). Ewolucja kodyfikacyjna. KK 1932 (art. 93) — zdrada stanu jako zamach na byt państwa, jego całość terytorialną lub konstytucyjny ustrój; kara śmierci lub dożywotnie więzienie. KK 1969 (art. 122) — zachowywał konstrukcję, z karą śmierci. Mały Kodeks Karny z 13 VI 1946 r. (art. 86 § 1) — "usiłowanie przemocą zmienić ustrój Państwa Polskiego" — bez precyzyjnego dookreślenia znamion, podstawa tysięcy wyroków wobec żołnierzy podziemia 1944–1956. KK 1997 zniósł karę śmierci, wprowadzając dożywotnie pozbawienie wolności jako alternatywę. Specyfika stalinowska. W okresie 1944–1956 zarzut zdrady stanu (lub ekwiwalentnych konstrukcji z MKK) ścigany był wobec: żołnierzy AK, NSZ, WiN, Brygad Świętokrzyskich (jako "zdrajców narodu"); działaczy podziemia niepodległościowego; uczestników Powstania Warszawskiego po 1944 r.; osób kontaktujących się z emigracyjnym Rządem RP w Londynie. Skala: tysiące skazanych, setki egzekucji (m.in. gen. A. E. Fieldorf-Nil — wyrok 1953, egzekucja 24 II 1953; rotm. W. Pilecki — 25 V 1948). Po 1989 r. — Ustawa rehabilitacyjna z 23 II 1991 r. uznała znaczną część tych orzeczeń za nieważne. Aktualność współczesna. KK 1997 art. 127 — przepis stosowany rzadko. Sprawy wieku XXI dotyczyły m.in.: prób tworzenia zbrojnych grup separatystycznych (ścigane sporadycznie); kontaktów z obcymi służbami w celu destabilizacji państwa (sprawy szpiegowskie z elementami zdrady stanu — wzrost spraw po inwazji na Ukrainę). Kontrowersje teoretyczne — granica między krytyką polityczną, opozycją (chronione konstytucyjnie) a przygotowaniem do zdrady stanu (karalne). Powiązane terminy. Zob. zdrada, zamach stanu, zamach na konstytucyjny organ państwa, szpiegostwo, sabotaż, MKK 1946, przestępstwa polityczne, zbrodnia przeciwko ludzkości, ustrój państwa.

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia powiązane