— Pojęcie i miejsce w systemie. Służba w obcej armii to typ przestępstwa polegający na wstępowaniu obywatela polskiego do sił zbrojnych państwa obcego bez zgody właściwych organów Rzeczypospolitej. Konstrukcja chroni interes obronny państwa — zapobiega sytuacji, w której obywatele polscy walczyliby przeciwko Rzeczypospolitej albo brali udział w konfliktach zbrojnych sprzecznych z polską polityką zagraniczną. Tradycja II RP. KK 1932 nie zawierał odrębnego typu "służby w obcej armii" — zagadnienie regulowała Ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym z 9 IV 1938 r. (art. 81 — sankcje za samowolne wstąpienie do obcych sił zbrojnych). W kontekście wojny domowej hiszpańskiej (1936–1939) — uczestnicy Brygad Międzynarodowych (Dąbrowszczacy) byli formalnie ścigani za samowolne wstąpienie do walk, choć w praktyce sankcje były rzadko stosowane. Specyfika PRL. KK 1969 (art. 130) wprowadzał wyraźny typ "podejmowania służby wojskowej w obcym wojsku" — z surowymi sankcjami (do 10 lat pozbawienia wolności). Konstrukcja była politycznie wykorzystywana wobec uchodźców (II Korpus Polski we Włoszech, polskie jednostki w Wielkiej Brytanii nieuzgodnione z PKWN/PRL). Materiał archiwalny pokazuje, że weterani Brygady Karpackiej, dywizjonów RAF, II Korpusu byli traktowani jako sprawcy tego przestępstwa — z konsekwencjami w postaci pozbawienia obywatelstwa polskiego (uchwała PKWN 1944, dekrety lat 50.). Praktyka orzecznicza po 1989 r. Polskie sądy rzadko skazują za ten typ — głównie w przypadkach służby najemniczej (Legia Cudzoziemska — Francja udziela pisemnych zezwoleń, Polska nie zawsze je honoruje), służby w grupach paramilitarnych (Bośnia lat 90.). Zagadnienie dotyka także zatrzymań na granicy obywateli polskich wracających z konfliktów zbrojnych — wymaga subtelnego rozróżnienia między ochotnikiem (typ kryminalizowany) a uciekinierem cywilnym (niekarany). Aspekt obywatelstwa. Historycznie służba w obcej armii prowadziła automatycznie do utraty obywatelstwa polskiego (Ustawa o obywatelstwie z 20 I 1920 r., dekrety okresu PRL). Konstytucja RP z 1997 r. (art. 34 § 2) zniosła automatyczne mechanizmy utraty obywatelstwa — obywatel polski nie może być pozbawiony obywatelstwa wbrew swojej woli. Postępowania z lat 50. dotyczące pozbawienia obywatelstwa weteranów II Korpusu były przedmiotem rehabilitacji po 1989 r. Powiązane terminy. Zob. zaciąg do obcego armii, udzielenie pomocy obcej armii, dezercja, zdrada stanu, przestępstwa polityczne, art. 141 KK. Kodeks karny z 1997 r. (art. 141) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, kontynuując klasyczną konstrukcję ochrony interesów obronnych państwa. Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. (art. 34 § 2) zniosła automatyczne mechanizmy utraty obywatelstwa — obywatel polski nie może być pozbawiony obywatelstwa wbrew swojej woli. Postępowania z lat 50. dotyczące pozbawienia obywatelstwa weteranów II Korpusu Polskiego we Włoszech, dywizjonów RAF, Brygady Karpackiej były przedmiotem rehabilitacji po 1989 r. — Sąd Najwyższy w licznych orzeczeniach lat 90. unieważniał wcześniejsze decyzje administracyjne PKWN i Rady Państwa, przywracając obywatelstwo polskie weteranom Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego