ucieczka z wojska · desertio
ang. desertion
— Samowolne, trwałe oddalenie się żołnierza z miejsca pełnienia służby z zamiarem uchylenia się od obowiązku wojskowego. Stan psychiczny sprawcy odróżnia dezercję od samowolnego oddalenia się — w pierwszej żołnierz nie zamierza powrócić, w drugim ucieka czasowo. Czyn należy do najstarszych przestępstw wojskowych w tradycji europejskiej, skodyfikowany w prawie rzymskim jako desertio. Tradycja II RP. KKWP 1932 (art. 53–55) rozróżniał dezercję zwykłą, dezercję na stronę nieprzyjaciela i dezercję ze służby pełnionej w polu. Sankcją za pierwszą było więzienie, za pozostałe kara śmierci. Doktryna — Wolter, Glaser, Makarewicz — podkreślała, że istotą czynu jest naruszenie zobowiązania wobec państwa i wspólnoty żołnierskiej, nie zaś ucieczka od ryzyka osobistego. Reżim PRL. KKWP 1944 i KK 1969 (art. 304–305) utrzymały trójpodział, dodając kwalifikację dezercji w celu wstąpienia do nielegalnej organizacji — figurę stosowaną wobec żołnierzy AK ujawnionych w LWP. W l. 1945–1956 sądy wojskowe skazywały za dezercję żołnierzy odmawiających udziału w pacyfikacji wsi lub uciekających z jednostki przed deportacją; wyroki śmierci wykonywano publicznie lub w więzieniach (Mokotów, Wronki). Po październiku 1956 r. sankcje złagodzono, ale przepis pozostał narzędziem dyscyplinowania w czasie kryzysów (1968, 1970, 1980–1981). Praktyka orzecznicza. Sąd Najwyższy — Izba Wojskowa w l. 50. utrzymywał wyroki śmierci nawet wobec siedemnastoletnich żołnierzy. Po 1956 r. linia złagodniała: dezercja w czasie pokoju karana była zwykle 1–3 latami więzienia. Sędziowie, którzy w 1981–1983 odmawiali surowego wyrokowania w sprawach żołnierzy uchylających się od służby w stanie wojennym, byli przenoszeni lub zwalniani. Materiał habilitacyjny. Sprawy dyscyplinarne sędziów wojskowych z l. 1948–1955 zawierają charakterystyczne uzasadnienia: zarzut braku czujności klasowej padał wobec sędziów, którzy stosowali nadzwyczajne złagodzenie kary w sprawach o dezercję żołnierzy ze środowisk inteligenckich. Część tych sędziów po 1989 r. wystąpiła z wnioskami rehabilitacyjnymi w trybie ustawy z 23 II 1991 r. KK 1997 (art. 339) typizuje dezercję, znacząco łagodząc sankcję; dezercję na stronę nieprzyjaciela ściga się tylko w czasie wojny. Materiał archiwalny i statystyczny. Z badań nad aktami Sądów Wojskowych Okręgu Warszawskiego (CAW, IPN BU) wynika, że w l. 1944–1956 dezercja stanowiła czyn najczęściej rozpoznawany — kilkadziesiąt procent wszystkich spraw wojskowych. Liczba dezerterów rosła w okresach mobilizacji do walki z UPA i podziemiem niepodległościowym, gdy żołnierze masowo odmawiali udziału w pacyfikacji własnych ziem rodzinnych. Sądy w l. 50. wymierzały karę śmierci za dezercję powyżej 7 dni, jeśli sprawca pochodził ze środowiska potencjalnie wrogiego. Po 1956 r. polityka kryminalna złagodniała, a wyroki śmierci za samą dezercję praktycznie zniknęły. Powiązane terminy: samowolne oddalenie się, uchylanie się od służby wojskowej, przejście do nieprzyjaciela, tchórzostwo, służba w obcej armii, dyscyplina wojskowa.
Kolekcja: Prawo karne wojskowe