współpraca z okupantem · collaboratio
ang. collaboration
— Pojęcie i miejsce w systemie. Kolaboracja (z fr. collaboration — "współpraca") — współpraca obywateli z okupantem albo z państwem nieprzyjacielskim w czasie wojny lub okupacji, na szkodę własnego państwa i ludności. W polskim prawie karnym XX w. uregulowana w specjalnym dekrecie powojennym z 31 VIII 1944 r. o wymiarze kary dla zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną ("sierpniówka") — i jej kolejnymi nowelizacjami. Centralne pojęcie polskiego rozliczenia z okupacją hitlerowską i sowiecką. Dekret sierpniowy. Dekret PKWN z 31 VIII 1944 r. o wymiarze kary dla zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich ("sierpniówka") — kluczowy akt rozliczania kolaboracji. Art. 1 — kara śmierci za udział w zabójstwach, znęcaniu się, prześladowaniu ludności w czasie wojny przez funkcjonariuszy obcego państwa. Art. 2 — kara śmierci za wskazywanie miejsca pobytu ludzi prześladowanych, donosicielstwo na rzecz okupanta. Art. 3 — kara więzienia za udział w organizacjach kolaboracyjnych. Konstrukcja stanowiła podstawę procesów Najwyższego Trybunału Narodowego (NTN) — m.in. proces R. Hössa (1947), proces W. Greisera (1946), proces Stutthof (1946), proces AL (1946–1948). Kategoria kolaborantów. Polska tradycja powojenna wyróżniła kilka kategorii kolaborantów: 1) Volksdeutsche — Polacy zgłaszający przynależność do narodowości niemieckiej (Deutsche Volksliste); 2) członkowie kolaboracyjnych formacji zbrojnych (np. policji granatowej — Polnische Polizei, Hilfspolizei); 3) urzędnicy administracji okupacyjnej; 4) konfidenci i donosiciele (współpracujący z Gestapo, SS, SD); 5) sędziowie i prokuratorzy okupacyjni; 6) ekonomiczni kolaboranci (handlujący z okupantem, korzystający z arianizacji mienia żydowskiego). Każda kategoria miała różne konsekwencje prawne — od kary śmierci po pozbawienie praw publicznych. Specyfika polska. Polska sytuacja okupacyjna była specyficzna — w odróżnieniu od państw zachodniej Europy (Francja Vichy, Norwegia Quisling), Polska nie miała oficjalnego rządu kolaboracyjnego. Polska kolaboracja miała charakter indywidualny, nie strukturalny — dlatego jej rozliczenie odbywało się głównie wobec konkretnych osób, a nie instytucji. Skala — tysiące postępowań po 1945 r., setki egzekucji (m.in. 1948 — egzekucja R. Hössa w Auschwitz, po procesie NTN). Liczba Volksdeutschów w Polsce — szacowana na ok. 3 milionów (z różnymi kategoriami DVL). Kolaboracja sowiecka. Specjalne wyzwanie — rozliczenie kolaboracji z okupacją sowiecką (1939–1941 i 1944–...). W okresie PRL — temat tabu; prześladowani okupacją sowiecką nie byli rehabilitowani (Katyń, deportacje na Syberię i Kazachstan). Donosiciele na rzecz NKWD i UB (1944+) — częściowo identyfikowani po 1989 r. Lustracja (Ustawa z 11 IV 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa) — ujawnienie współpracy z aparatem bezpieczeństwa PRL; pojęcie „kolaboracji" w tym kontekście kontrowersyjne (PRL był formalnie polskim państwem). Powiązane terminy. Zob. zdrada stanu, zdrada, dobrowolne zgłoszenie swojej przynależności do obcej narodowości walczącej z Państwem Polskim, zgłoszenie przez obywatela polskiego przynależności do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej, służba w obcej armii, sprawowanie orzecznictwa w imieniu władz okupacyjnych, zbrodnia przeciwko ludzkości, zbrodnia wojenna, działanie na korzyść faszyzmowi lub narodowego socjalizmu, dekret sierpniowy.
Kolekcja: Pojęcia wspólne