ang. the crime of reporting by a Polish citizen that he belongs to German or privileged nationality
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zgłoszenie przez obywatela polskiego przynależności do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej — szczegółowy podtyp typu "odstępstwo od narodowości". Konstrukcja kryminalizowała wpisanie się na Deutsche Volksliste albo deklarację przynależności do innych narodowości "uprzywilejowanych" przez okupanta (Ukraińcy kolaboracyjni, Białorusini, Litwini w zachodniej Litwie). Stanowi uszczegółowienie szerszej kategorii "odstępstwa". Specyfika regionalna. Konstrukcja miała szczególne zastosowanie w regionach o złożonej strukturze etnicznej — Górny Śląsk, Pomorze, Wielkopolska, Wileńszczyzna, Małopolska Wschodnia. W każdym z regionów funkcjonowały różne kategorie list narodowościowych z innymi konsekwencjami prawnymi i społecznymi. Volksliste w Wielkopolsce miała 4 kategorie (I — aktywni Niemcy; II — Niemcy passywni; III — osoby "do zniemczenia"; IV — "renegaci"). Każda kategoria pociągała inne sankcje powojenne. Praktyka orzecznicza. Sądy powszechne stosowały zróżnicowane podejście: kategoria I i II — prawie zawsze prowadziły do skazania (3–10 lat); kategoria III — często umorzenie albo łagodne kary; kategoria IV — rehabilitacja (uznanie wpisu za przymusowy). Materiał archiwalny (np. badania M. Cygańskiego dla Górnego Śląska) pokazuje, że indywidualne okoliczności (przymus, brak wyboru, młody wiek w czasie wpisu, deklaracja pod groźbą) były niekiedy uwzględniane, niekiedy ignorowane. Kontrowersje. Centralna trudność — ustalanie "dobrowolności". W warunkach okupacji granica między "dobrowolnym" wpisem a wymuszonym była często nieostra — wpis dawał ochronę przed deportacją, możliwość zachowania pracy, ratunek dla rodziny. Po wojnie sądy powszechne stosowały różne kryteria: niektóre wymagały aktywnej kolaboracji (donosicielstwa, służby w Volkssturm), inne ograniczały się do samego faktu wpisu. Dyscyplinarne procesy sędziów (zgromadzone w aktach IPN) pokazują, że odmowa stosowania ostrego kryterium prowadziła do dochodzeń przeciwko sędziom. Kontekst lustracji. Po 1989 r. orzeczenia wydane na podstawie dekretu z 28 VI 1946 r. są przedmiotem rehabilitacji — Ustawa z 23 II 1991 r. umożliwia stwierdzenie nieważności wyroków wydanych wobec osób represjonowanych za działania na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Praktyka pokazuje, że wiele wyroków zostało unieważnionych — szczególnie w sprawach kategorii III i IV Volkslisty, gdzie dobrowolność była wątpliwa. Postępowania nadzwyczajne mają znaczenie dla rodzin oskarżonych (odzyskanie majątku, restytucja symboliczna). Powiązane terminy. Zob. dobrowolne zgłoszenie przynależności do obcej narodowości walczącej z Państwem Polskim, sierpniówka, kolaboracja, Volksdeutsche, Deutsche Volksliste, dekret z 28 VI 1946 r., rehabilitacja, lustracja. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta stanowi modelowy przykład prawa karnego wojennego i powojennego. Materiał archiwalny trybunałów specjalnych (1944–1949) dokumentuje tysiące spraw o Volksdeutschtum — głównie wobec ludności Górnego Śląska, Wielkopolski, Pomorza. Konstrukcja sierpniówki (art. 1) była stosowana z różną surowością — sądy uwzględniały okoliczności (przymus okupanta, presja ekonomiczna, lojalność wobec państwa polskiego). Po 1989 r. wiele postępowań zostało zweryfikowanych — ujawniono nadużycia okresu stalinowskiego, w którym Volkslistę używano jako pretekstu do konfiskat majątkowych.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego