ang. crime of exercising jurisdiction on behalf of the occupation authorities and on the basis of provisions contrary to the norms of international law
— Pojęcie i miejsce w systemie. Specyficzna kategoria przestępstw obejmująca udział sędziów i prokuratorów polskiego pochodzenia w wymierzaniu sprawiedliwości w imieniu władz okupacyjnych — głównie hitlerowskich Niemiec na obszarach okupowanych Polski (Generalne Gubernatorstwo, Reichsgau Wartheland), ale również sowieckich. Polska tradycja prawnokarna XX w. uregulowała tę kategorię w dekrecie sierpniowym z 31 VIII 1944 r. (art. 4) — z karą do kary śmierci za udział w wymierzaniu sprawiedliwości na podstawie ustaw rasistowskich, nazistowskich, sowieckich. Dekret sierpniowy — art. 4. Dekret PKWN z 31 VIII 1944 r. o wymiarze kary dla zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich, art. 4: "Kto idąc na rękę władzy okupacyjnej, zwłaszcza na stanowiskach związanych z wymiarem sprawiedliwości albo wymierzaniem kar... podlega karze...". Konstrukcja obejmowała: sędziów sądów niemieckich (Sondergerichte, sądów polowych); prokuratorów; funkcjonariuszy aparatu wymiaru sprawiedliwości okupacyjnego. Kara — od więzienia po karę śmierci (w przypadkach skutków śmiertelnych wymiaru sprawiedliwości — np. wydania wyroku śmierci na Polaka). Procesy sędziów hitlerowskich. Po 1945 r. — Polska prowadziła procesy sędziów i prokuratorów hitlerowskich. Najgłośniejsze: proces sędziów Sondergericht w Bydgoszczy (1949 — kary do 15 lat); proces sędziów Trybunału Ludowego (Volksgerichtshof) z udziałem polskich obywateli; proces Stutthof (1946 — sędziowie obozu). Przedmiot postępowań: udział w wydawaniu wyroków śmierci na podstawie norymberskich ustaw rasowych, dekretów o ochronie krwi niemieckiej, prawa karnego okupacyjnego. Kluczowa była doktryna norymberska — zasada, że stosowanie ustawy rasistowskiej nie zwalnia z odpowiedzialności prawnokarnej. Specyfika sowiecka. Trudniejsza kategoria — sędziowie Trybunałów Wojennych Frontu Białoruskiego, Frontu Ukraińskiego, NKWD orzekający wobec polskich obywateli na terenach okupowanych 1939–1941 i 1944–1956. Po 1989 r. — polskie prokuratury IPN (od 1998 r.) prowadzą śledztwa w sprawach zbrodni stalinowskich, w tym wobec sędziów wojskowych okresu 1944–1956 (m.in. sędziów Wojskowych Sądów Rejonowych — WSR Warszawa, Lublin, Kraków, Wrocław). Najgłośniejsza sprawa: oskarżenie Stefana Michnika (sędziego WSR Warszawa, później emigranta — odmowa ekstradycji ze Szwecji 2010, Niemiec 2018). Kontrowersje doktrynalne. Doktryna i orzecznictwo — sporne. Linia orzecznicza Sądu Najwyższego końca XX w. wskazywała, że sędziowie stosujący obowiązujące prawo (w tym dekrety stalinowskie) zasadniczo nie ponoszą odpowiedzialności karnej, gdy stosowali prawo obowiązujące. Linia ta jest krytykowana przez doktrynę (W. Wróbel, T. Kaczmarek, A. Rzepliński) — jako odejście od standardu norymberskiego (stosowanie ustawy rasistowskiej nie zwalnia). ETPCz w sprawach polskich (m.in. "sprawa Brzozy") również wskazywał na niedostateczne ściganie zbrodni komunistycznych. Aktualność. Pojęcie "sprawowania orzecznictwa w imieniu władz okupacyjnych" zachowane jest w słowniku jako element historyczny i jednocześnie aktualny (w kontekście trwających postępowań IPN i kontrowersji wokół rozliczania zbrodni komunistycznych). Stanowi przedmiot intensywnych badań — w tym habilitacji autora (J. Maziarz — odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów PRL). Powiązane terminy. Zob. kolaboracja, dekret sierpniowy, zbrodnia przeciwko ludzkości, zbrodnia wojenna, przestępstwo naginania prawa, działanie na korzyść faszyzmowi lub narodowego socjalizmu, IPN, lustracja, Wojskowy Sąd Rejonowy, Najwyższy Trybunał Narodowy.
Kolekcja: Pojęcia wspólne