nieuprawnione użycie broni
ang. unlawful use of weapons
— Czyn polega na nieuprawnionym wprowadzeniu broni w stan użycia bojowego — oddaniu strzału, użyciu broni białej lub innym sposobie zastosowania broni wojskowej w sytuacji, w której rozkaz, regulamin albo prawo nie zezwalały na to działanie. Sprawcą jest żołnierz albo inna osoba podlegająca prawu karnemu wojskowemu; przedmiotem ochrony — dyscyplina wojskowa, bezpieczeństwo w jednostce i życie ludzi w jej zasięgu. Tradycja II RP. KKWP 1932 (rozdz. XL) stypizował przestępstwo użycia broni przez żołnierza poza wypadkami koniecznej obrony, wykonania rozkazu lub stanu wyższej konieczności. Sankcja — od więzienia do kary śmierci, gdy następstwem była śmierć człowieka. Doktryna międzywojenna (Mogilnicki, Wolter) podkreślała, że bezprawne użycie broni to czyn ciężki, bo niszczy autorytet rozkazu i zaufanie do żołnierza jako funkcjonariusza władzy zbrojnej. Reżim PRL. KKWP 1944 (art. 117–119) przejął konstrukcję, ale rozszerzył ją na sytuacje naruszenia porządku w jednostce i użycie broni w nietrzeźwości lub z lekceważenia służby. Za PRL przepis wykorzystywano zarówno w sprawach o zwykłe wypadki (postrzał kolegi w czasie ćwiczeń), jak i w postępowaniach o tłumienie wystąpień ludności (Poznań 1956, Wybrzeże 1970, stan wojenny 1981–1983). Sądy wojskowe konsekwentnie traktowały rozkaz jako kontratyp — nawet gdy strzelano do tłumu cywilów — co po 1989 r. stało się przedmiotem kontroli lustracyjnej. Praktyka orzecznicza. Sądy okręgów wojskowych w l. 1944–1989 rozpoznały tysiące spraw, w których kwalifikacja oscylowała między bezprawnym użyciem broni a zabójstwem albo nieumyślnym spowodowaniem śmierci. Linia orzecznicza Sądu Najwyższego — Izby Wojskowej w l. 60. i 70. utrwaliła rygorystyczne traktowanie żołnierzy szeregowych przy łagodnym podejściu do oficerów; sędziów, którzy łamali tę linię, przenoszono lub zwalniano w trybie dyscyplinarnym. Materiał habilitacyjny. W aktach dyscyplinarnych z 1944–1990 odnaleziono kilkanaście postępowań przeciw sędziom wojskowym, którym zarzucano łagodne wyrokowanie w sprawach o bezprawne użycie broni przez żołnierzy LWP wobec ludności cywilnej; postępowania umarzano lub kończono napomnieniem. Po 1989 r. część tych sędziów objęła ustawa lustracyjna. KK 1997 (art. 350) — nadużycie broni jako czyn ścigany w trybie wojskowym; ustawa z 23 II 1991 r. uznała za nieważne wyroki za użycie broni w obronie wolności i niepodległości. Materiał archiwalny IPN i CAW. W aktach Naczelnej Prokuratury Wojskowej z lat 1944–1956 oraz w zespołach prokuratur okręgów wojskowych zachowały się akta tysięcy spraw o bezprawne użycie broni; zdecydowana większość dotyczy strzałów oddanych do uciekających dezerterów, a w okresie pacyfikacji wsi — do osób cywilnych podejrzewanych o sprzyjanie podziemiu. Rzadko wszczynano postępowania, gdy ofiarą był członek bandy (tak nazywano partyzantów niepodległościowych); przeciwnie, użycie broni w takich okolicznościach honorowano awansami i odznaczeniami. Po 1989 r. część tych spraw przeglądano w trybie reasumpcji, ale ze względu na przedawnienie i braki dowodowe rzadko kończyły się wznowieniem postępowania. Powiązane terminy: nadużycie posiadanej broni, niewykonanie rozkazu, nieumyślne spowodowanie śmierci, dyscyplina wojskowa, przestępstwa przeciwko zasadom służby wojskowej.
Kolekcja: Prawo karne wojskowe