— Pojęcie i zakres słownika. Termin obejmuje całość polskiego prawa karnego materialnego obowiązującego na ziemiach polskich w XX w. — od ostatnich lat zaborów (dziedzictwo kodeksu Tagancewa z 1903 r. w byłym zaborze rosyjskim, austriackiej Powszechnej ustawy karnej z 1852 r., niemieckiego StGB z 1871 r.), przez okres II Rzeczypospolitej (unifikacja 1932), Polskę Ludową (KK 1969), aż po III Rzeczpospolitą (KK 1997 i jego nowelizacje). Słownik nie obejmuje prawa karnego procesowego ani prawa penitencjarnego sensu stricto, choć kategorie dotyczące wykonywania kary i instytucji probacyjnych są ujęte ze względu na ich nierozłączność z kategoriami prawa materialnego. Punkty zwrotne. Pierwszy moment kluczowy to wejście w życie KK 1932 (Rozporządzenie Prezydenta RP z 11 VII 1932 r. — kodeks Makarewicza), kończące unifikację prawa karnego po dzielnicowych systemach zaborowych. Drugi — okres okupacji niemieckiej (1939–1945) — przyniósł równoległy system represji okupacyjnych oraz polskie ustawodawstwo emigracyjne i podziemne. Trzeci — wejście w życie dekretu PKWN z 31 VIII 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy (sierpniówka) i szeregu dekretów represyjnych okresu stalinowskiego, w tym dekretu z 13 VI 1946 r. (małego kodeksu karnego). Czwarty — KK 1969, czyli kodyfikacja PRL utrzymująca system represyjny ze szczególnym uprzywilejowaniem ochrony mienia społecznego. Piąty — transformacja ustrojowa i KK 1997, wprowadzający nowoczesne standardy europejskie, ostateczna abolicja kary śmierci w k.k. z 6 VI 1997 r. oraz dostosowanie do standardów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, ratyfikowanej przez Polskę 19 I 1993 r. Specyfika polskiego prawa karnego XX w. Cechą szczególną — w porównaniu z państwami o nieprzerwanej ciągłości państwowej — jest naprzemienne nakładanie się tradycji liberalnej (kodeks Makarewicza, KK 1997) i represyjnej (małe kodeksy karne, ustawodawstwo stalinowskie, niektóre nowele PRL). Druga cechy to silne związki z prawem karnym wojskowym (KKWP 1944, KK 1969 cz. wojskowa, KK 1997 cz. XLII–XLIV), rozbudowane prawo karne skarbowe (ustawy karno-skarbowe 1926, 1936, 1947, 1971, KKS 1999) oraz odrębny reżim prawa wykroczeń (KW 1971). Stosunek słownika do okresów politycznych. Słownik traktuje uniwersalnie pojęcia prawa karnego XX w., niezależnie od ich wykorzystywania politycznego. Wymaga to oddzielenia warstwy doktrynalnej (typu czynu, znamion, sankcji) od warstwy stosowania (praktyka orzecznicza, polityka ścigania). Dla pojęć szczególnie politycznie obciążonych (zdrada Ojczyzny, kolaboracja, sabotaż) słownik wskazuje na ich instrumentalne użycie w okresach represji. Powiązane terminy. Zob. część ogólna KK, część szczególna KK, prawo karne wojskowe, przestępstwo skarbowe, wykroczenie, prawo karne wykonawcze, przestępstwa państwa totalitarnego. Dla problematyki habilitacyjnej termin „prawo karne XX w." obejmuje trzy główne kodyfikacje (k.k. z 1932 r., k.k. z 1969 r., k.k. z 1997 r.) oraz materię pochodną — Mały Kodeks Karny z 1946 r., dekret sierpniowy z 1944 r., kolejne kodeksy karne wojskowe (1932, 1944, 1969, 1997). Każda z tych kodyfikacji odzwierciedla inny moment historyczny — k.k. z 1932 r. stanowi arcydzieło międzywojennej dogmatyki, k.k. z 1969 r. — narzędzie polityki karnej PRL, k.k. z 1997 r. — kodyfikację demokratyczną. Materiał habilitacyjny zawiera tysiące spraw dyscyplinarnych sędziów PRL, dokumentujących napięcie między literą prawa a wartościami sędziowskiej niezawisłości.