ang. ?
— Pojęcie i miejsce w systemie. Pojęcie historyczne — kategoria prawnokarna okresu PRL (zwłaszcza 1956–1989), obejmująca duże, wieloosobowe i długotrwałe przestępstwa gospodarcze godzące w "interesy gospodarcze Polski Ludowej". Termin nie miał ścisłej definicji ustawowej — funkcjonował w doktrynie i praktyce ścigania jako kategoria opisowa i instrumentalna polityki kryminalnej. Po 1989 r. termin wyszedł z użycia oficjalnego, ale pozostał w języku potocznym i historiograficznym. Geneza i kontekst. Pojęcie "afery" (przestępstwa aferowego) wiązało się z systemem planowanej gospodarki i charakterystycznymi dla niej zjawiskami: niedoborem towarów konsumpcyjnych (rozwinął czarny rynek); skrępowaniem obrotu prywatnego (towarzyszyły nieformalne sieci dystrybucji); kontrolą państwowych przedsiębiorstw (umożliwiała korupcję na styku administracji i gospodarki). "Afera" była skutkiem strukturalnej niewydolności gospodarki uspołecznionej. Najgłośniejsze afery. Afera "obnażonych pasów" (1959) — kradzież i sprzedaż pasów napędowych z Łódzkich Zakładów Mechanicznych. Afera mięsna (1964) — wyłudzenie i sprzedaż mięsa z państwowych przetwórni; sprawa głównego oskarżonego S. Wawrzeckiego — kara śmierci (egzekucja 1965). Afera dewizowa Iberii (1971) — wymiana waluty obcej z udziałem urzędników bankowych. Afera Maxwella (lata 80.) — sprzedaż nieefektywnych technologii. Afera Toruńska (lata 80.) — w przemyśle elektronicznym. Specyfika ścigania. Procesy aferowe miały szczególny charakter: prowadzone w trybie wzmożonej kontroli partyjno-państwowej; często nagłaśniane medialnie (jako element propagandy o uczciwości państwa socjalistycznego); kary surowe — wieloletnie pozbawienie wolności, niekiedy kara śmierci. Dobór spraw był selektywny — wiele afer faktycznie istniejących nie zostało osądzonych ze względu na powiązania polityczne sprawców. Sprawy aferowe pełniły funkcję ideologiczną — pokazywały, że "system działa" i karze nadużycia. Aspekt lustracyjny. Po 1989 r. sprawy aferowe okresu PRL zostały częściowo zrewidowane — niektóre kary uznane za nieproporcjonalne, niektórzy skazani rehabilitowani (zwłaszcza ci, których proces miał elementy fabrykacji dowodów). Dotyczy to m.in. sprawy Wawrzeckiego — egzekucja jego była jednym z ostatnich wykonanych wyroków śmierci za przestępstwo gospodarcze w PRL i pozostaje przedmiotem kontrowersji historyków. Aktualność współczesna. Pojęcie "przestępstwa aferowego" obecnie nie funkcjonuje w polskim KK 1997. Analogiczne czyny ścigane są na ogólnych zasadach przestępstw przeciwko mieniu, obrotowi gospodarczemu, korupcyjnych. Współczesny pokrewny termin — "przestępczość zorganizowana" (KK 1997 art. 258), obejmująca związki przestępcze. "Afera" jako pojęcie potoczne stosowane jest w mediach do dużych spraw korupcyjnych, gospodarczych, politycznych. Słownik zachowuje termin jako historyczny — kluczowy dla zrozumienia kryminologii PRL. Powiązane terminy. Zob. przestępstwo aprowizacyjne, przestępstwa gospodarcze, przestępstwa przeciwko mieniu społecznemu, zagarnięcie mienia społecznego, korupcja, przestępczość zorganizowana, KK 1969.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego