— Pojęcie i miejsce w systemie. Kategoria przestępstw godzących w bezpieczeństwo powszechne — czyli stan, w którym ogół albo nieoznaczona liczba osób nie jest narażona na niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia albo mienia w wielkich rozmiarach. Cechą szczególną jest abstrakcyjny lub konkretny charakter narażenia — skutek nie zawsze musi nastąpić, wystarczy stworzenie zagrożenia. KK 1997 reguluje tę kategorię w rozdziale XX (art. 163–172) — przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu — równolegle do rozdziału XXI (art. 173–180) — przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji. Zakres typów. Klasyczne typy obejmują: sprowadzenie katastrofy (KK 1997 art. 173 — w komunikacji; art. 165 — niebezpieczeństwo powszechne), pożaru (art. 163 § 1 pkt 1), eksplozji (pkt 2), powodzi (pkt 3), zawalenia budowli (art. 163 § 1 pkt 5), rozprzestrzenienia się trujących substancji, gazów, promieniowania jonizującego (art. 163, 167); używanie materiałów wybuchowych w sposób niebezpieczny (art. 171); umieszczenie w obrocie środków szkodliwych dla zdrowia (art. 165 § 1 pkt 2 — np. zatrucie wody zdatnej do picia); przeszkadzanie akcji ratowniczej (art. 172). Ewolucja XX-wieczna. KK 1932 (art. 215–224) ujmował kategorię klasycznie — sprowadzenie katastrofy, pożaru, zawalenia, zatrucia. KK 1969 (rozdział XX) rozbudował o typy związane z postępem technicznym — np. naruszenie zasad bezpieczeństwa pracy (art. 210), które w KK 1997 znajdą się w rozdziale o przestępstwach przeciwko prawom pracowniczym. KK 1997 (art. 163–172) wprowadza nowoczesne ujęcie z silnym akcentem na technologie zagrażające — energetykę jądrową, biologię, chemię. Cechy szczególne. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu charakteryzują się: szerokim zakresem przedmiotu ochrony (życie, zdrowie, mienie ogółu); częstą obecnością formy nieumyślnej (gdy sprawca naruszył zasady ostrożności wymagane od dyspozytora ruchu, kierowcy, technika); częstym charakterem indywidualnym (przestępstwa popełniane wyłącznie przez osoby zobowiązane do określonego zachowania — np. dyspozytora kolejowego, maszynisty); znacznymi zagrożeniami karnymi w wypadku skutków (śmierć wielu osób — kara od lat 8 do dożywocia w art. 163 § 4). Powiązane terminy. Zob. sprowadzenie katastrofy, sprowadzenie pożaru, sprowadzenie niebezpieczeństwa, wypadek w komunikacji, niebezpieczne użycie materiałów wybuchowych, przeszkadzanie w akcji ratunkowej, odpowiedzialność dyspozytora. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta ma znaczenie głównie w kontekście rozliczeń z zaniedbaniami przemysłowymi PRL. Materiał archiwalny ujawnia liczne katastrofy przemysłowe okresu PRL — pożar w Rafinerii Czechowice (1971), wybuch w Zakładach Azotowych Tarnów (1980), katastrofa w kopalni Wujek (1981 — pacyfikacja), katastrofa kolejowa w Otłoczynie (1980). W większości przypadków odpowiedzialność karną ponosili pracownicy szczebla technicznego (dyspozytorzy, maszyniści), podczas gdy kierownictwa przedsiębiorstw państwowych pozostawały bezkarne dzięki ochronie partyjnej. Kodeks karny z 1997 r. (rozdział XX, art. 163–172) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając kompleksowy katalog ochrony bezpieczeństwa powszechnego. Konstrukcja ta — z silnym akcentem na technologie zagrażające (energetyka jądrowa, biologia, chemia) — odzwierciedla doświadczenia katastrofy w Czarnobylu (26 IV 1986 r.) i innych wielkich katastrof przemysłowych wieku XX. Powiązane terminy: „sprowadzenie katastrofy", „sprowadzenie pożaru", „sprowadzenie niebezpieczeństwa", „wypadek w komunikacji", „niebezpieczne użycie materiałów wybuchowych", „przeszkadzanie w akcji ratunkowej", „odpowiedzialność dyspozytora".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego