— Pojęcie i miejsce w systemie. Kategoria obejmująca przestępstwa godzące w prawa wyłączne na utwory (prawo autorskie), wynalazki, znaki towarowe, wzory przemysłowe, oznaczenia geograficzne. W polskim prawie regulowana głównie poza KK — w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 4 II 1994 r. (art. 115–119) oraz ustawie Prawo własności przemysłowej z 30 VI 2000 r. (art. 303–310). Cechą szczególną jest ścisłe powiązanie z prawem cywilnym — naruszenie praw wyłącznych rodzi również odpowiedzialność odszkodowawczą. Zakres typów. Należą tu: rozpowszechnianie cudzego utworu w wersji oryginalnej albo opracowania bez uprawnień (art. 116 PrAut); zwielokrotnianie cudzego utworu w celu rozpowszechniania (art. 117); paserstwo programów komputerowych (art. 118 PrAut); plagiat (przywłaszczenie autorstwa, art. 115); naruszenie prawa do wynalazku, wzoru przemysłowego (art. 303 PrWP); niedozwolone używanie znaku towarowego (art. 305 — kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat, w wypadku znacznych korzyści — do 5 lat). Ewolucja XX-wieczna. W II RP prawo autorskie regulowała ustawa z 29 III 1926 r., później rozporządzenie z 1927 r. PRL — ustawa o prawie autorskim z 10 VII 1952 r., znowelizowana 1975 r. III RP — nowoczesne ujęcie w ustawie 1994 r. dostosowane do Konwencji Berneńskiej (Polska — ratyfikacja 1935 r., w obecnym kształcie 1994 r.) i porozumienia TRIPS (1994). Prawo własności przemysłowej — od ustawy z 1962 r. po nowoczesną kodyfikację 2000 r. Powiązane terminy. Zob. plagiat, paserstwo programów komputerowych, rozpowszechnianie nieuprawnione. Dla problematyki habilitacyjnej szczególnie znaczące są procesy z lat 70.–80. dotyczące naruszeń praw własności przemysłowej w polskim przemyśle elektronicznym (zakłady CEMI, Telkom, Diora) — gdzie zachodnie technologie reprodukowano na podstawie nielegalnie pozyskanej dokumentacji. Sędziowie umarzali takie postępowania ze względu na „interes państwa" — co stanowiło formalne uzasadnienie obejścia zobowiązań międzynarodowych. Materiał archiwalny dokumentuje przypadki, gdy sędziowie próbujący ścigać takie naruszenia byli przenoszeni do innych pionów orzeczniczych. Kodeks karny z 1997 r., ustawa o prawie autorskim z 1994 r. i (w roku domykającym XX stulecie) ustawa Prawo własności przemysłowej z 30 VI 2000 r. zamknęły rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając kompleksowy system ochrony zgodny ze standardami międzynarodowymi. Powiązane terminy: „naruszenie własności intelektualnej", „naruszenie własności przemysłowej", „plagiat", „paserstwo programów komputerowych", „rozpowszechnianie nieuprawnione". Praktyka międzywojenna i powojenna. W II RP ściganie naruszeń praw autorskich miało charakter ograniczony — głównie ze względu na słabość rynku wydawniczego i ograniczoną świadomość praw autorskich. W okresie PRL kategoria ta była niemal nieaktywna — w gospodarce centralnie planowanej brak było realnych mechanizmów egzekucji praw wyłącznych, a wynalazki dokonywane w przedsiębiorstwach państwowych automatycznie przechodziły na rzecz państwa. Sprawy karne były nieliczne — głównie dotyczyły podrabiania znaków towarowych zachodnich firm w ramach drobnego handlu na bazarach. Po 1989 r. kategoria ta zyskała znaczenie wraz z odbudową gospodarki rynkowej i przystąpieniem Polski do międzynarodowych konwencji ochrony własności intelektualnej.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego