— Pojęcie i miejsce w systemie. Kategoria godząca w środowisko naturalne — zarówno jako dobro samoistne, jak i pośrednio jako dobro chroniące zdrowie człowieka. Stosunkowo nowa w polskim prawie karnym — ujęta jako odrębna kategoria w KK 1997 (rozdział XXII, art. 181–188). Wcześniej rozproszona między różne kategorie (przestępstwa przeciwko zdrowiu publicznemu, bezpieczeństwu, mieniu) i regulowana w licznych ustawach branżowych. Zakres typów. KK 1997 wyodrębnia: zniszczenie świata roślinnego lub zwierzęcego (art. 181); zanieczyszczenie wody, powietrza lub ziemi (art. 182); gromadzenie, składowanie, przetwarzanie odpadów lub substancji niebezpiecznych w sposób zagrażający środowisku (art. 183); operowanie nieodpowiednio zabezpieczonymi instalacjami albo zaniedbywanie nadzoru technicznego nad obiektami zagrażającymi środowisku (art. 184); naruszenie obowiązków służbowych w zakresie ochrony środowiska (art. 185, 186); niszczenie obszarów objętych ochroną (art. 187); zaniedbania w gospodarce odpadami (art. 188). Ewolucja XX-wieczna. W II RP ochrona środowiska realizowana była głównie przez prawo łowieckie (rozporządzenie z 1927 r.), prawo wodne (1922), prawo o lasach (1927). PRL stopniowo rozwijała regulacje — Prawo wodne 1962, Prawo łowieckie 1959, Ustawa o ochronie i kształtowaniu środowiska z 31 I 1980 r. (przełomowa). Ale dopiero KK 1997 wyodrębnił przestępstwa przeciwko środowisku jako samoistną kategorię, odzwierciedlając przemiany świadomości ekologicznej i zobowiązania międzynarodowe (Konwencja Sztokholmska z 16 VI 1972 r., Konferencja w Rio z 14 VI 1992 r.). Cechy szczególne. Przestępstwa przeciwko środowisku charakteryzują się: częstym skutkowym charakterem (znacznym uszkodzeniem środowiska); ścisłym powiązaniem z prawem administracyjnym (decyzje sanitarne, pozwolenia środowiskowe); częstą obecnością formy nieumyślnej. Trudność ścigania wynika z technicznego charakteru znamion — wymagana ekspertyza środowiskowa, identyfikacja sprawcy w warunkach rozproszonych emisji, problemy z ustaleniem związku przyczynowego. Powiązane terminy. Zob. zatrucie wody, wyrąb drewna, znęcanie się nad zwierzętami, kłusownictwo, naruszenie przepisów wodnoprawnych, zanieczyszczenie wody. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta ma znaczenie głównie w kontekście rozliczeń z zaniedbaniami ekologicznymi PRL. Materiał archiwalny dokumentuje katastrofalny stan środowiska w okresie PRL — szczególnie na Górnym Śląsku (zatrucie powietrza, gleby, wód), w Bełchatowie (kopalnia węgla brunatnego), w okolicach Zakładów Azotowych „Tarnów", „Puławy", „Kędzierzyn". Sędziowie i prokuratorzy próbujący ścigać kierownictwa przedsiębiorstw państwowych za naruszenia środowiskowe byli systematycznie blokowani — postępowania umarzano ze względu na „interes państwa". W okresie III RP nastąpił przełom — Ustawa z 31 I 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (przygotowywana jeszcze w PRL, ale pełniej egzekwowana po 1989 r.), później ustawa z 27 IV 2001 r. — Prawo ochrony środowiska. Kodeks karny z 1997 r. (rozdział XXII, art. 181–188) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając pierwszą polską samoistną kategorię przestępstw przeciwko środowisku. Powiązane terminy: „zatrucie wody", „wyrąb drewna", „znęcanie się nad zwierzętami", „kłusownictwo", „naruszenie przepisów wodnoprawnych", „zanieczyszczenie wody".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego