blasphemia · obraza Boga
ang. blasphemy
— Pojęcie i miejsce w systemie. Historyczny typ czynu zabronionego polegający na publicznym znieważeniu Boga, świętości religijnych lub osób świętych. W tradycji prawa kanonicznego — przestępstwo przeciwko Bogu (crimen blasphemiae); w prawie świeckim — przestępstwo przeciwko porządkowi religijnemu lub wolności wyznania. W polskim prawie karnym kategoria została zastąpiona pojęciem "obrazy uczuć religijnych", co wyraża sekularyzację dobra prawnego — chronione nie jest sacrum samo w sobie, lecz przeżycia religijne wyznawców. Pojęcie zachowane w słowniku jako element historyczny i religioznawczy. Tradycja prawna. Pierwsza Rzeczpospolita — bluźnierstwo karane jako zbrodnia przeciwko religii państwowej (Statuty litewskie, Konstytucje sejmowe). Konstytucja sejmu z 1668 r. ("De non praestanda obedientia") — bluźnierstwo zagrożone karą śmierci (rzadko stosowaną). Czasy oświecenia — łagodzenie sankcji; Konstytucja 3 maja (1791) — wprowadziła wolność wyznań. XIX w. — w zaborach: kodeks karny rosyjski (Tagantsev), niemiecki (StGB § 166), austriacki — wszystkie zawierały typ bluźnierstwa, choć ze zmieniającym się dobrem chronionym (od ochrony Boga po ochronę porządku publicznego). Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1932 (art. 172) — "Kto publicznie Bogu bluźni, podlega karze więzienia do lat 5". Dobro chronione — uczucia religijne wiernych chrześcijan (Polska II RP — państwo formalnie świeckie, ale z dominującą religią rzymskokatolicką). KK 1969 — odejście od pojęcia bluźnierstwa; wprowadzenie typu "obrazy uczuć religijnych" (art. 198). KK 1997 — kontynuacja konstrukcji obrazy uczuć religijnych (art. 196). Specyfika II RP. Sprawy o bluźnierstwo w II RP — relatywnie nieliczne; ściganie z urzędu, prokuratura. Praktyka sądów grodzkich i okręgowych. Głośniejsze sprawy artystów (np. sprawa o "antyreligijne" karykatury w prasie satyrycznej). Często nieostra granica między bluźnierstwem a krytyką religii (działalność wolnomyślicieli, ruchy laickie). W PRL pojęcie "bluźnierstwa" w sensie ścisłym — wycofane; sprawy ścigane jako "obraza uczuć religijnych" lub jako "nadużycie wolności wyznania" (gdy chodziło o krytykę kościelną przez działaczy państwowych — choć wtedy sankcja praktycznie nie była stosowana). Powiązane terminy. Zob. obraza uczuć religijnych, znieważenie przedmiotu czci religijnej, nadużycie wolności wyznania, KK 1932 art. 172, KK 1997 art. 196, Konstytucja RP art. 53. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta ma znaczenie głównie historyczne. Materiał archiwalny dotyczący okresu PRL ujawnia, że klasyczne bluźnierstwo (art. 172 k.k. z 1932 r.) zanikło już w pierwszych latach po wojnie — zastąpione konstrukcjami pochodnymi (obraza uczuć religijnych, nadużycie wolności wyznania). Charakterystyczne, że w okresie ateizacji PRL ściganie bluźnierstwa praktycznie ustało, mimo że konstrukcja formalnie obowiązywała aż do uchwalenia k.k. z 1969 r. Kodeks karny z 1997 r. (art. 196 — obraza uczuć religijnych) zamknął rozwój regulacji XX-wiecznej, wprowadzając nowoczesną konstrukcję ochrony — neutralną wyznaniowo, opartą na ochronie uczuć religijnych wszystkich grup wyznaniowych. Konstrukcja ta — odzwierciedlająca standardy Konstytucji RP (art. 53) i międzynarodowe standardy praw człowieka — stanowi domknięcie tradycji karania bluźnierstwa w polskim prawie XX w. Pojęcie „bluźnierstwa" zachowuje znaczenie historyczno-religioznawcze. Powiązane terminy: „obraza uczuć religijnych", „znieważenie przedmiotu czci religijnej", „nadużycie wolności wyznania", „przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania".
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego