ang. illegal use of identity document
— Pojęcie i miejsce w systemie. Czyn polegający na używaniu dokumentu tożsamości należącego do innej osoby — w szczególności dowodu osobistego, paszportu, prawa jazdy, legitymacji służbowej — w celu legitymowania się nim jako własnym. Czyn obejmuje zarówno użycie dokumentu otrzymanego od właściciela (z jego zgodą lub bez) jak i nabytego nielegalnie (kupno, znalezienie, kradzież). Dobrem chronionym jest wiarygodność dokumentów tożsamości — fundament identyfikacji osób w sferze publicznej i prywatnej. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1932 (art. 188) — używanie cudzego dokumentu jako swojego, kara aresztu do roku. KK 1969 (art. 266) — analogiczna konstrukcja. KK 1997 (art. 275 § 1) — "Kto posługuje się dokumentem stwierdzającym tożsamość innej osoby albo jej prawa majątkowe lub dokument taki kradnie lub go przywłaszcza, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2". Wariant kwalifikowany (art. 275 § 2) — kradzież lub przywłaszczenie dokumentu — kara od 3 miesięcy do 5 lat (jeśli sprawca działa w celu wyrządzenia szkody). Element kierunkowy — zamiar posłużenia się dokumentem. Konstrukcja prawna. Element przedmiotowy — posługiwanie się cudzym dokumentem (przedstawienie organom publicznym, instytucjom finansowym, w obrocie cywilnym) lub jego kradzież/przywłaszczenie. Element podmiotowy — zamiar bezpośredni; sprawca musi wiedzieć, że dokument nie należy do niego. Współsprawstwo — odpowiedzialność osoby, która udostępnia własny dokument innej osobie z świadomością, że ta będzie się nim posługiwać. Specyfika historyczna. II RP — sprawy stosunkowo liczne, kontekst kryminalny (uchylanie się od odpowiedzialności karnej, zaciąganie zobowiązań na cudze nazwisko), kontekst migracyjny (dokumenty zagraniczne, zmiana tożsamości). Okres okupacji — fałszowanie i wymiana tożsamości pełniły funkcję ratunkową (Polskie Państwo Podziemne, ratunek Żydów); ściganie przez Niemców jako "nadużycie dokumentu". W tle II RP — formalna kryminalizacja, w okresie wojennym — kategoria moralna odwrócona. Specyfika PRL. Sprawy o korzystanie z cudzego dowodu osobistego — często rozpoznawane w sądach powiatowych. Konteksty: uchylanie się od poboru, fałszywe melduneki (próba osiedlenia się w mieście bez prawa do meldunku), pobieranie świadczeń socjalnych na cudze nazwisko (renty, zasiłki), zaciąganie zobowiązań w handlu uspołecznionym (np. zakupy na raty). Sankcje umiarkowane — kary aresztu, grzywny. Pojęcie dokumentu tożsamości. W Polsce końca XX w.: dowód osobisty (regulowany ustawą z 10 IV 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych), paszport (ustawa z 29 XI 1990 r. o paszportach), karta pobytu (cudzoziemcy), prawo jazdy — także w wersji elektronicznej, mDokumenty), legitymacja szkolna i studencka (mLegitymacja), legitymacja emeryta-rencisty. Stan dowodzenia. Sprawy o korzystanie z cudzego dokumentu — względnie łatwe dowodowo (dokumenty są zwykle skontrolowane, można odczytać ich numer i właściciela). Trudniejsze — ustalenie zamiaru sprawcy (czy posługiwał się dokumentem świadomie, czy uważał go za własny — np. po zmianie nazwiska, w wyniku sytuacji rodzinnej). Powiązane terminy. Zob. fałszerstwo materialne dokumentu, kradzież, przywłaszczenie, oszustwo, kradzież tożsamości, KK 1997 art. 275, dokument tożsamości, e-dowód.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego