nadzwyczajna mitigatio
ang. extraordinary leniency
— Pojęcie i miejsce w systemie. Nadzwyczajne złagodzenie kary stanowi instytucję sądowego wymiaru kary, polegającą na wymierzeniu kary łagodniejszej niż przewidziana w sankcji typu — gdy ustawowo przewidziane okoliczności uzasadniają takie odstępstwo. Stanowi przeciwieństwo nadzwyczajnego obostrzenia kary (np. w warunkach recydywy specjalnej). Mechanizm umożliwia indywidualizację kary w sytuacjach, gdy minimum ustawowe byłoby niewspółmierne do okoliczności sprawy. Podstawy nadzwyczajnego złagodzenia. KK 1997 (art. 60) wymienia kilka grup okoliczności: ustawowe — w wypadkach przewidzianych ustawą (np. czynny żal w art. 295), uzasadnione — w wypadkach szczególnie uzasadnionych (np. nieletni sprawca, wybitne starania o naprawienie szkody), wnioskowe — gdy oskarżony ujawnia okoliczności istotne dla wykrycia innych sprawców (art. 60 § 3 — tzw. mały świadek koronny). KK 1932 (art. 59) i KK 1969 (art. 57) regulowały nadzwyczajne złagodzenie w sposób analogiczny, choć z innymi katalogami okoliczności. Mechanizm złagodzenia. KK 1997 art. 60 § 6 określa zasady wymierzania kary nadzwyczajnie złagodzonej: dla przestępstwa zagrożonego karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 25 lat — sąd może wymierzyć karę pozbawienia wolności od 8 do 15 lat; dla zagrożonej karą pozbawienia wolności od roku — karę pozbawienia wolności do roku, ograniczenia wolności albo grzywnę. Zatem nadzwyczajne złagodzenie nie jest abolicją — sprawca pozostaje skazany, ale w łagodniejszych granicach. Funkcja resocjalizacyjna. Instytucja pełni funkcję resocjalizacyjną — premiuje sprawcę za współpracę z organami ścigania, naprawienie szkody, autoresocjalizację. W praktyce orzecznictwa szczególnie częste są przypadki nadzwyczajnego złagodzenia w sprawach o przestępstwa skarbowe (KKS art. 36 — czynny żal), gospodarcze, oraz w sprawach przeciwko zorganizowanej grupie przestępczej (art. 60 § 3 KK 1997 — sprawca ujawniający informacje o pozostałych członkach). Powiązane terminy. Zob. wymiar kary, sędziowski wymiar kary, sądowy wymiar kary, okoliczności łagodzące, czynny żal. Praktyka stosowania w XX w. W okresie II RP nadzwyczajne złagodzenie stosowano stosunkowo rzadko — głównie w sprawach dotyczących nieletnich, pierwszych sprawców drobnych przestępstw majątkowych, oraz w sprawach o szczególnym tle społecznym (zabójstwa w obronie czci kobiety, przestępstwa popełnione w nędzy). Sądownictwo okresu PRL rozszerzyło stosowanie nadzwyczajnego złagodzenia — szczególnie wobec tzw. „pierwszych sprawców z klasy robotniczej", gdzie konstrukcja ta służyła celom polityki klasowej. Materiał habilitacyjny zawiera sprawy z lat 80., w których sędziowie odmawiali stosowania nadzwyczajnego złagodzenia wobec działaczy opozycji — mimo formalnych przesłanek (czyste kartoteki, nienaganne zachowanie po czynie). Postawy te bywały krytykowane jako zbyt restrykcyjne, ale nie pociągały odpowiedzialności dyscyplinarnej. Odwrotnie — sędziowie stosujący nadzwyczajne złagodzenie wobec działaczy Solidarności byli kwestionowani przez prokuratury wojewódzkie i niekiedy pociągani do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Praktyka III RP rozszerzyła stosowanie nadzwyczajnego złagodzenia — głównie w sprawach gospodarczych i skarbowych (czynny żal jako instrument efektywnego ściągania należności podatkowych). Konstrukcja „małego świadka koronnego" (art. 60 § 3 k.k. z 1997 r.) — wprowadzona przy projektowaniu kodeksu karnego — odzwierciedla amerykańską tradycję plea bargaining, dostosowaną do polskiej kultury prawnej.
Kolekcja: Pojęcia wspólne