nieuprawnione posiadanie walut obcych
ang. illegal possession of foreign exchange
— Czyn polegający na posiadaniu wartości dewizowych — głównie walut obcych — bez wymaganego zezwolenia organów dewizowych lub w naruszenie limitów ustanowionych przez prawo dewizowe. Konstrukcja stanowi typ formalny: dla bytu czynu wystarczy samo posiadanie wbrew reglamentacji, niezależnie od pochodzenia i przeznaczenia walut. Przepis charakterystyczny dla ustrojów z gospodarką niedoboru i ścisłą reglamentacją walutową. II RP wprowadziła regulację dekretem dewizowym z 26 IV 1936 r. — obowiązek odprowadzania walut obcych do Banku Polskiego po cenie urzędowej. Naruszenie obowiązku stanowiło przestępstwo skarbowe ścigane na podstawie ustawy karnej skarbowej z 1932 r. (z późniejszymi nowelizacjami). Praktyka ścigania pozostała ograniczona ze względu na nieprzygotowanie aparatu skarbowego i krótki okres obowiązywania pełnego reżimu (1936–1939). PRL uczynił z nielegalnego posiadania dewiz jeden z głównych typów przestępstw skarbowych. Dekret z 28 X 1950 r., ustawa z 28 III 1952 r., ustawa z 22 XI 1983 r. — kolejne akty zaostrzały reżim. Charakterystyczne są kampanie ścigania z lat 50. (po wymianie pieniądza 1950 r., gdy tysiące obywateli próbowało zachować przedwojenne oszczędności w złocie i walutach), z lat 60. (kampania „walki z prywatną inicjatywą"), z lat 80. (kampania „walki ze spekulacją"). Specyfika PRL: posiadanie nawet drobnych kwot walut obcych — np. dolarów otrzymanych od krewnych z zagranicy — wymagało zezwolenia, którego procedury uzyskania były skomplikowane. Materiał habilitacyjny zawiera liczne sprawy sędziów, którzy w drobnych przypadkach umarzali postępowania ze względu na znikomą społeczną szkodliwość czynu — co stanowiło przedmiot postępowań dyscyplinarnych z zarzutem „wadliwego rozumienia istoty społeczeństwa socjalistycznego". Po 1989 r. liberalizacja prawa dewizowego (ustawa z 15 II 1989 r., następnie ustawa z 2 XII 1994 r., ustawa z 18 XII 1998 r.) doprowadziła do stopniowej eliminacji typu nielegalnego posiadania dewiz. Współczesne prawo dewizowe zachowuje jedynie obowiązki sprawozdawcze i ograniczenia wobec państw trzecich. Pojęcie stanowi dziś głównie pole badań historycznoprawnych — w doktrynie wskazuje się je jako przykład skrajnej reglamentacji życia gospodarczego, charakterystycznej dla państw socjalistycznych. Dla badań nad procesem normalizacji prawa karnego skarbowego po 1989 r. znaczące jest, że stopniowa eliminacja przestępstwa nielegalnego posiadania dewiz przebiegała w kilku etapach — od 1989 r. w końcu lat 90. — odzwierciedlając trudność konceptualnego pożegnania z reżimem reglamentacji. W orzecznictwie sądów polskich z lat 90. odnaleźć można interesujące orzeczenia, w których sędziowie umarzali postępowania o czyny popełnione przed 1989 r., argumentując zmianą społecznej szkodliwości wynikającą z transformacji ustrojowej. Materiał ten — głównie z akt sądów wojewódzkich — jest cennym źródłem dla refleksji nad temporalną zmiennością ocen karnoprawnych.
Kolekcja: Kodeks karny skarbowy