ang. crimes against marriage, family and care
— Pojęcie i miejsce w systemie. Kategoria obejmująca przestępstwa godzące w instytucje rodziny — małżeństwo, rodzicielstwo, opiekę nad osobami niepełnosprawnymi i dziećmi. Polska tradycja kodyfikacji XX w. konsekwentnie chroniła rodzinę jako fundament społeczeństwa, choć zakres ochrony ulegał zmianom — zwłaszcza w odniesieniu do bigamii (kryminalizacja do dziś), rozwodów (zniesienie kryminalizacji za II RP), praw kobiet i dzieci. Główne typy. Bigamia (KK 1997 art. 206 — zawarcie małżeństwa pomimo pozostawania w związku małżeńskim z inną osobą — do 2 lat); znęcanie się (art. 207 — fizyczne lub psychiczne znęcanie się nad osobą najbliższą lub bezradną — do 5 lat, kwalifikowane formy do 12 lat ze skutkiem ciężkim); porzucenie (art. 209 — uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, zostawienie pod opieką osoby niezdolnej do samodzielności); rozpijanie małoletniego (art. 208 — dostarczanie dzieciom alkoholu); doprowadzenie do utraty zdolności płciowej (art. 156 § 1 pkt 1 — przy udziale rodziny); nadużycie funkcji opiekuna (art. 211 — porwanie dziecka). Bigamia. Polska konsekwentnie kryminalizuje bigamię — zawarcie kolejnego małżeństwa bez rozwiązania poprzedniego. KK 1932 (art. 197), KK 1969 (art. 169), KK 1997 (art. 206). Mimo zmiany obyczajów — kryminalizacja stoi u podstaw monogamicznego modelu rodziny w polskim prawie. W praktyce wieku XXI — bigamia rzadko ścigana; przypadki głównie wśród emigrantów (zawarcie małżeństwa w innym państwie z osobą, której nie powiadomiono o pierwszym małżeństwie). Znęcanie się — przemoc domowa. Najczęściej ścigana kategoria z tej grupy. Art. 207 KK 1997 — penalizuje fizyczne i psychiczne znęcanie się nad osobą najbliższą (małżonkiem, dziećmi, rodzicami) lub bezradną (osobą starszą, niepełnosprawną). Pojęcie "znęcania się" — orzecznictwo SN ustaliło: wymaga powtarzalności, intensywności, dotkliwości — pojedyncze incydenty kwalifikowane są jako naruszenie nietykalności (art. 217) lub uszkodzenie ciała (art. 157). Praktyka ścigania — od ok. końcu XX w. systematyczny wzrost (efekt kampanii "Niebieska Karta"), choć rzeczywista skala przemocy domowej znacznie przekracza liczbę zgłoszeń. Alimenty — uchylanie się. Art. 209 KK 1997 — uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, gdy łączna wysokość zaległości stanowi co najmniej trzykrotność świadczenia okresowego (lub gdy zwłoka przekracza 3 miesiące). Konstrukcja kształtowała się w polskiej doktrynie końca XX w. — wcześniej karalność wymagała narażenia uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb. Liczba spraw — kilkanaście tysięcy rocznie. Tryb ścigania ewoluował w XX w. — początkowo z oskarżenia prywatnego, w niektórych typach z urzędu. Specyfika historyczna. KK 1932 — szeroki rozdział o przestępstwach rodzinnych z elementami obyczajowymi (np. cudzołóstwo — przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego). KK 1969 — istotna liberalizacja: zniesienie karalności cudzołóstwa, ograniczenie kryminalizacji w sferze obyczajowej. KK 1997 — koncentracja na rzeczywistej szkodzie społecznej (przemoc, alimenty, opieka), zniesienie elementów moralizatorskich. Powiązane terminy. Zob. bigamia, znęcanie się, niealimentacja, rozpijanie małoletniego, porwanie dziecka, opieka, kuratela, przemoc domowa.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego