ang. reminder
— Pojęcie i miejsce w systemie. Upomnienie stanowi najlżejszy środek wychowawczy stosowany wobec nieletniego — oraz najlżejszą karę za wykroczenie wobec dorosłych. W obu przypadkach polega na wyrażeniu przez sąd, prokuratora, policjanta lub innego uprawnionego organu negatywnej oceny zachowania osoby — w połączeniu z ostrzeżeniem przed dalszymi konsekwencjami w razie ponownego naruszenia. Upomnienie jako środek wychowawczy. Stosowane wobec nieletniego, który popełnił czyn karalny lub wykazuje cechy demoralizacji niewielkiego stopnia. W UPN 1982 (art. 6 pkt 1) — pierwszy w katalogu środków wychowawczych. W praktyce stosowane głównie w sprawach drobnych występków popełnionych przez nieletnich z rodzin niezdemoralizowanych, gdzie sam fakt postępowania sądowego stanowi wystarczający bodziec wychowawczy. Upomnienie jako kara wykroczeniowa. KW 1971 (art. 18) wymienia naganę jako odrębną karę za wykroczenie — najniższą w katalogu. W praktyce policjanci często stosują upomnienie pozasądowe (środek oddziaływania wychowawczego, art. 41 KW) — bez prowadzenia formalnego postępowania, gdy charakter wykroczenia oraz zachowanie sprawcy uzasadniają poprzestanie na upomnieniu. Upomnienie pozasądowe nie pociąga za sobą skutków karnych, zatem nie jest wpisywane w rejestrach. Funkcja wychowawcza. Upomnienie pełni głównie funkcję wychowawczo-prewencyjną — ostrzega sprawcę, wskazuje na niedopuszczalność zachowania, lecz nie obciąża nadmiernie. Krytycy wskazują, że jego skuteczność zależy od kontekstu społecznego i osobowości sprawcy — może być postrzegane jako pobłażliwość lub prawdziwa szansa na poprawę. Mimo to pozostaje istotnym narzędziem polityki kryminalnej szczególnie wobec drobnych sprawców, zwłaszcza nieletnich. Powiązane terminy. Zob. środek wychowawczy, nieletni, naganą, środek oddziaływania wychowawczego. Geneza w II RP. Konstrukcja upomnienia w polskim prawie karnym XX w. wywodzi się z dwu źródeł: tradycji prawa karnego dla nieletnich (rozporządzenie Prezydenta RP z 6 II 1928 r. o organizacji sądów dla nieletnich i postępowaniu w sprawach nieletnich) oraz tradycji prawa wykroczeniowego (rozporządzenie Prezydenta RP z 11 VII 1932 r. o postępowaniu karno-administracyjnym). Reżim PRL. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26 X 1982 r. (UPN) zachowała upomnienie jako pierwszy w katalogu środek wychowawczy. Praktyka okresu PRL koncentrowała upomnienie głównie na drobnych przewinieniach popełnianych w środowisku szkolnym i sąsiedzkim. Charakterystyczna była tendencja do nadużywania upomnienia w sprawach drobnych — w niektórych regionach (zwłaszcza wiejskich) sąd dla nieletnich orzekał upomnienie w 60–70% spraw. Kodeks wykroczeń z 20 V 1971 r. (art. 18 i 41) zamknął rozwój regulacji wykroczeniowej XX w., wprowadzając dualistyczną konstrukcję: nagana jako kara sądowa (art. 18) i upomnienie pozasądowe jako środek oddziaływania wychowawczego stosowany przez funkcjonariuszy MO bez prowadzenia formalnego postępowania (art. 41). Konstrukcja pozasądowego upomnienia była szeroko wykorzystywana w praktyce — szczególnie w drobnych wykroczeniach drogowych i porządkowych. Powiązane terminy: „środek wychowawczy", „nieletni", „nagana", „środek oddziaływania wychowawczego", „kara wykroczeniowa".
Kolekcja: Pojęcia wspólne