measure of education · sankcja resocjalizacyjna
ang. educational measure
— Pojęcie i miejsce w systemie. Środek wychowawczy stanowi formę reakcji prawnokarnej stosowaną wobec nieletniego, który dopuścił się czynu zabronionego albo wykazuje cechy demoralizacji — niemającą charakteru kary, lecz oddziaływania opiekuńczo-wychowawczego. Środki wychowawcze stanowią pierwszą ścieżkę reakcji; dopiero przy ich nieskuteczności stosuje się środek poprawczy (umieszczenie w zakładzie poprawczym). Ewolucja regulacji. W II RP regulował je KK 1932 (art. 70–82 — przepisy o nieletnich) oraz ustawa z 26 X 1932 r. o sądach dla nieletnich. PRL — KK 1969 (art. 8–11 cz. og.) i ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26 X 1982 r. (UPN). Katalog środków wychowawczych. UPN 1982 (art. 6) wymieniała: upomnienie, zobowiązanie do określonego postępowania (np. naprawienia szkody, kontynuowania nauki, podjęcia pracy, terapii), nadzór odpowiedzialny rodziców, nadzór organizacji młodzieżowej, nadzór kuratora sądowego, skierowanie do ośrodka kuratorskiego, zakaz prowadzenia pojazdów, przepadek przedmiotów, umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo socjoterapii, umieszczenie w rodzinie zastępczej. Stosowane stosownie do potrzeb wychowawczych nieletniego, nie do wagi czynu. Filozofia środków wychowawczych. Zasadą polskiego prawa o nieletnich jest priorytet dobra dziecka i ochrona jego interesów. Sąd rodzinny działa nie jako organ represyjny, lecz wychowawczo-opiekuńczy. Środki wychowawcze mogą być w toku ich wykonywania zmienione (np. nadzór kuratora może zostać zaostrzony, jeśli okaże się nieskuteczny — przez umieszczenie w ośrodku wychowawczym). Powiązane terminy. Zob. nieletni, upomnienie, oddanie pod dozór, zakład wychowawczy, środek poprawczy, zakład poprawczy, sąd rodzinny. Geneza w II RP. Polskie prawo o nieletnich w II RP wywodzi się z trzech źródeł: kodyfikacji zaborczych (zwłaszcza austriackiej), polskiej tradycji kuratorskiej (rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 1922 r. o opiece nad młodocianymi), oraz międzynarodowych standardów ochrony dziecka (Genewska Deklaracja Praw Dziecka z 1924 r.). Konstrukcja środków wychowawczych w polskim prawie XX-wiecznym była konsekwentnie oparta na zasadzie dobra dziecka i priorytecie wychowania nad represją. Praktyka okresu PRL. Materiał habilitacyjny zawiera obszerne akta sądów rodzinnych i opiekuńczych z okresu 1944–1989. Charakterystyczne były dwa nurty praktyki: (1) podejście opiekuńczo-wychowawcze, dominujące w środowiskach miejskich, gdzie sędziowie i kuratorzy byli zwykle dobrze wykształceni i zaangażowani; (2) podejście represyjno-pragmatyczne, dominujące w środowiskach wiejskich i małomiasteczkowych, gdzie ze względu na niedostatek kadr środki wychowawcze stosowano formalnie, bez głębszego wniknięcia w sytuację nieletniego. Niektórzy sędziowie próbujący wprowadzać innowacyjne formy pracy z nieletnimi (np. ośrodki kuratorskie wzorowane na zachodnich modelach) byli krytykowani jako „naśladujący wzorce burżuazyjne". Specyfika lat 80. W okresie stanu wojennego i po nim (1981–1989) wyłoniła się kategoria „nieletnich politycznych" — uczestników nielegalnych zgromadzeń, kolporterów wydawnictw drugiego obiegu, sygnatariuszy listów protestacyjnych. Sądy rodzinne traktowały ich różnorodnie — od kierowania spraw na właściwą ścieżkę wychowawczą po stosowanie zakładów wychowawczych w celu izolacji od rodziny i środowiska.
Kolekcja: Pojęcia wspólne