instytucja wychowawcza
ang. educational institution
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zakład wychowawczy (młodzieżowy ośrodek wychowawczy, dawniej dom dziecka, dom poprawczy) to placówka izolacyjna lub półizolacyjna dla nieletnich wykazujących demoralizację albo dopuszczających się czynów karalnych. Stosowany jako środek wychowawczy w ramach reżimu prawa o postępowaniu w sprawach nieletnich — odróżnia się od zakładu poprawczego (najsurowsza placówka dla nieletnich) i zakładu karnego (dla skazanych dorosłych). Współczesna regulacja XX-wieczna. Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26 X 1982 r. — wyróżnia trzy rodzaje placówek wychowawczych: młodzieżowy ośrodek wychowawczy (MOW — z reżimem otwartym lub półotwartym, dla nieletnich zdemoralizowanych); zakład poprawczy (ZP — najsurowszy reżim, dla nieletnich popełniających ciężkie czyny karalne); zakład poprawczy o wzmożonym nadzorze (ZPwwn — dla najtrudniejszych przypadków). Wybór placówki dokonywany jest przez sąd rodzinny w zależności od osobowości i czynu nieletniego. Cel resocjalizacyjny. Pobyt w zakładzie wychowawczym ma charakter resocjalizacyjny — z naciskiem na edukację (kontynuacja nauki — szkoła podstawowa, ponadpodstawowa), naukę zawodu (w warsztatach), terapię psychologiczno-pedagogiczną. Reżim ośrodka wychowawczego — łagodniejszy niż zakładu poprawczego: możliwość czasowego opuszczania placówki, kontakt z rodziną, udział w zajęciach kulturalnych, sportowych. Cel — przygotowanie nieletniego do powrotu do społeczeństwa po osiągnięciu pełnoletności. Specyfika historyczna. W II RP funkcjonowały zakłady wychowawcze dla nieletnich "trudnych moralnie" — głównie pod auspicjami organizacji religijnych i społecznych (Caritas, organizacje protestanckie). W okresie PRL system upaństwowiony — Centralny Zarząd Zakładów dla Nieletnich; zakłady wychowawcze i poprawcze prowadzone przez Ministerstwo Sprawiedliwości i Ministerstwo Oświaty. Standard placówek — zróżnicowany; krytyki dotyczyły warunków, wykorzystywania pracy nieletnich, niedostatków terapii. Praktyka XX w. Materiał habilitacyjny ujawnia, że w okresie PRL zakłady wychowawcze były wykorzystywane także politycznie — niektórzy nieletni działacze opozycji byli kierowani do tych instytucji w celu izolacji od rodziny i środowiska. Sędziowie sądów rodzinnych odmawiający stosowania tej kwalifikacji byli pociągani do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Po 1989 r. rozpoczął się proces reformy systemu — z naciskiem na większy udział rodziny w resocjalizacji, lepszy nadzór sądowy nad placówkami, obowiązek programu indywidualnego dla każdego nieletniego. Zmiany te miały zastąpić system z 1982 r., krytykowany za niedostatek dostosowania do współczesnych standardów praw dziecka i resocjalizacji. Powiązane terminy. Zob. środek wychowawczy, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, zakład poprawczy, nieletni, postępowanie w sprawach nieletnich, resocjalizacja, demoralizacja. Kodeks karny z 1997 r. odsyła do ustawy z 26 X 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (UPN) — zachowującej zakład wychowawczy jako element katalogu środków wychowawczych. Konstrukcja ta — z licznymi nowelizacjami lat 90. — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w. Powiązane terminy: „środek wychowawczy", „środek poprawczy", „zakład poprawczy", „kurator sądowy", „nieletni".
Kolekcja: Pojęcia wspólne