— Pojęcie i miejsce w systemie. Kategoria zbiorcza obejmująca instrumenty prawnokarne stosowane obok lub zamiast klasycznej kary — w celu indywidualizacji reakcji państwa na czyn zabroniony, zwłaszcza w odniesieniu do sprawców młodocianych, niepoczytalnych, drobnych albo wymagających szczególnej terapii. Polski system zna trzy podstawowe grupy: środki probacyjne, środki zabezpieczające, środki wychowawcze (wobec nieletnich). Środki probacyjne. KK 1997 (art. 66–84) wyróżnia: warunkowe umorzenie postępowania (art. 66 — sąd nie wydaje wyroku skazującego, jeśli okoliczności uzasadniają, że sprawca poprawi się bez kary; możliwe tylko dla wybranych występków, do 5 lat pozbawienia wolności); warunkowe zawieszenie wykonania kary (art. 69 — sąd zawiesza wykonanie kary do 5 lat z okresem próby 1–3 lata, w trakcie którego sprawca pod nadzorem lub bez); warunkowe przedterminowe zwolnienie (art. 77 — uwolnienie skazanego po odbyciu części kary, w trakcie okresu próby). Środki zabezpieczające. KK 1997 (art. 93a–99) — instrumenty stosowane wobec sprawców niepoczytalnych albo o ograniczonej poczytalności w celu zabezpieczenia społeczeństwa przed dalszą szkodą. Najważniejsze: umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym (art. 93b — wobec niepoczytalnych dopuszczających się czynów ciężkich); elektroniczna kontrola miejsca pobytu; terapia uzależnień; terapia zaburzeń preferencji seksualnych. Środki te mają charakter prewencyjny — nie są karą i mogą być stosowane bezterminowo (z okresową kontrolą sądową). Środki wychowawcze. Stosowane wobec nieletnich — Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26 X 1982 r. (z licznymi nowelizacjami lat 90.). Środki wychowawcze: upomnienie, zobowiązanie do określonego postępowania, nadzór odpowiedzialny rodziców lub kuratora, umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, umieszczenie w zakładzie poprawczym (najsurowsza). Cel — resocjalizacja, a nie represja. Specyfika historyczna. KK 1932 i KK 1969 — także zawierały środki probacyjne (warunkowe zawieszenie kary, warunkowe zwolnienie), ale w mniejszej skali. PRL — szerokie stosowanie środków zabezpieczających wobec osób uznawanych za "niebezpieczne politycznie" (kontrowersyjne — psychiatria penalna wobec dysydentów politycznych); po 1989 r. ścisłe gwarancje proceduralne i wymóg orzeczenia psychiatrycznego. KK 1997 znacząco rozbudował katalog środków zabezpieczających, obejmując m.in. terapię zaburzeń preferencji seksualnych. Powiązane terminy. Zob. warunkowe umorzenie, warunkowe zawieszenie wykonania kary, warunkowe zwolnienie, środek zabezpieczający, umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym, środek wychowawczy, zakład poprawczy. Dla problematyki habilitacyjnej kategoria ta ma znaczenie modelowe — stanowi obszar, w którym kolejne kodyfikacje XX w. najwyraźniej odzwierciedlają zmiany filozofii karania. K.k. z 1932 r. opierał się na klasycznej koncepcji kary; k.k. z 1969 r. wprowadził kategorię społecznego niebezpieczeństwa i akcent resocjalizacyjny; k.k. z 1997 r. wprowadził rozbudowany system środków karnych, zabezpieczających i kompensacyjnych (art. 39–52). Konstrukcja ta — odzwierciedlająca standardy europejskie — stanowi domknięcie polskiej tradycji XX w.
Kolekcja: Pojęcia wspólne