ang. penalty/punishment
— Pojęcie i miejsce w systemie. Kara stanowi prawnie określoną dolegliwość wymierzaną sprawcy przestępstwa lub wykroczenia w imieniu państwa, w trybie określonym przepisami prawa karnego materialnego, procesowego i wykonawczego. Pełni rolę głównej, choć nie jedynej, formy reakcji prawnokarnej — obok środków karnych, probacyjnych, zabezpieczających oraz wychowawczych i poprawczych stosowanych wobec nieletnich. Klasyczna teoria odróżnia karę kryminalną (sensu stricto) od kary administracyjnej, dyscyplinarnej i porządkowej; granice te bywały w XX w. niejednokrotnie zacierane, zwłaszcza w okresie PRL. Funkcje kary. Polska doktryna wyodrębnia tradycyjnie cztery zasadnicze funkcje: retrybucyjną (sprawiedliwościową — kara jako odpłata za czyn), prewencyjną ogólną (oddziaływanie na społeczeństwo), prewencyjną szczególną (powstrzymanie konkretnego sprawcy od recydywy) oraz resocjalizacyjną (wychowawczą). Spór o priorytet funkcji jest stały — od dominacji elementu odwetowego w XIX-wiecznej szkole klasycznej, przez akcent prewencyjny szkoły socjologicznej (Liszt), po próby integracji w teoriach mieszanych. KK 1969 silnie eksponował funkcję resocjalizacyjną; KK 1997 (art. 53 § 1) ujmuje cele kary szerzej, wskazując na zapobiegawczy i wychowawczy wpływ na sprawcę oraz na kształtowanie świadomości prawnej społeczeństwa. Ewolucja kodyfikacyjna. KK 1932 (art. 37) przewidywał karę śmierci, więzienie (od 6 miesięcy do 15 lat lub dożywotnio), areszt (od 7 dni do 5 lat) oraz grzywnę, a obok nich kary dodatkowe (utrata praw publicznych, przepadek). KK 1969 (art. 30) wprowadził kategorię pozbawienia wolności (od 3 miesięcy do 15 lat) oraz ograniczenie wolności jako karę nieizolacyjną; karę śmierci utrzymał. KK 1997 (art. 32) wprowadził system pięciostopniowy: grzywna — ograniczenie wolności — pozbawienie wolności do 15 lat — 25 lat pozbawienia wolności — dożywotnie pozbawienie wolności; karę śmierci ostatecznie zniesiono nowelą z 1995 r., a sam KK 1997 jej już nie przewiduje. Specyfika PRL. Okres 1944–1989 cechował instrumentalny stosunek do systemu kar — od stalinowskiego wykorzystywania kary śmierci wobec opozycji politycznej i uczestników podziemia niepodległościowego (na podstawie dekretu z 31 VIII 1944 r. — sierpniówki — i dekretu z 13 VI 1946 r. — małego kodeksu karnego), przez utrzymywanie kary śmierci za zagarnięcie mienia społecznego znacznej wartości (KK 1969 art. 134 — przepis krytykowany jako naruszenie zasady proporcjonalności), aż po praktyczne moratorium na karę śmierci od 1988 r. i jej formalne zniesienie. System penitencjarny PRL podlegał krytyce za nieprzestrzeganie standardów humanitarnych — co stało się jednym z punktów spornych również w sprawach lustracyjnych i dyscyplinarnych dotyczących sędziów orzekających w okresie represji. Ramy konstytucyjne. Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. (art. 30 i 40) ustanawia godność człowieka jako nienaruszalną i zakazuje tortur oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. Polskę wiążą również konwencje międzynarodowe — EKPC (art. 3), MPPOiP (art. 7), Konwencja ONZ przeciwko torturom z 1984 r. — które wpłynęły na ostateczną rezygnację z kary śmierci i kontrolę warunków odbywania kary. Powiązane terminy. Zob. rodzaje kary, kary izolacyjne, kary nieizolacyjne, kara śmierci, kara pozbawienia wolności, kara ograniczenia wolności, więzienie dożywotnie, areszt, grzywna, środki karne, środki probacyjne, środki zabezpieczające, wymiar kary, zasady wymiaru kary, wykonywanie kary, zatarcie skazania.
Kolekcja: Pojęcia wspólne