areszt zamiast grzywny
ang. substitute detention
— Pojęcie i miejsce w systemie. Areszt zastępczy stanowi instytucję prawa karnego wykonawczego oraz prawa wykroczeń, polegającą na wykonaniu kary zamiast niemożliwej do wyegzekwowania grzywny — w postaci pozbawienia wolności na czas określony w przeliczeniu od kwoty grzywny. Stosowany głównie wobec osób, które uchylają się od zapłaty grzywny albo nie mają środków na jej uiszczenie i nie kwalifikują się do zamiany na pracę społecznie użyteczną. Ewolucja regulacji. KK 1932 (art. 43) przewidywał zamianę grzywny na areszt zastępczy w stosunku 1 dzień aresztu = 5 zł grzywny (z modyfikacjami w czasie inflacji powojennej). KK 1969 (art. 36) zachował konstrukcję z dostosowaniem przelicznika. KK 1997 zniósł areszt zastępczy w sprawach o przestępstwa, zastępując go zamianą grzywny na zastępczą karę pozbawienia wolności (art. 46), a w sprawach wykroczeniowych — Kodeks wykroczeń utrzymał areszt zastępczy (art. 25 KW). Wykonywanie. Areszt zastępczy wykonywany jest w aresztach lub zakładach karnych typu otwartego — w warunkach łagodniejszych niż kara pozbawienia wolności. Skazany ma prawo wykupić się z aresztu zastępczego przez zapłatę pozostałej grzywny w każdej chwili wykonywania. Rozstrzygnięcie o areszcie zastępczym podejmuje sąd na wniosek komornika lub z urzędu — po stwierdzeniu nieskuteczności egzekucji. Krytyka i alternatywy. Krytycy wskazują, że areszt zastępczy nieproporcjonalnie obciąża osoby ubogie — które za drobne wykroczenia trafiają do aresztu z powodu braku możliwości zapłaty grzywny. Stąd preferowane są alternatywy: zamiana na pracę społecznie użyteczną, rozłożenie grzywny na raty, umorzenie w sytuacjach humanitarnych. Powiązane terminy. Zob. grzywna, kara, kary izolacyjne, areszt, zastępcza kara pozbawienia wolności, wykonywanie kary. Praktyka II RP i PRL. Areszt zastępczy stanowił klasyczne narzędzie polityki kryminalnej obu okresów. W II RP — wobec masowej skali drobnych grzywien — areszt zastępczy był stosowany rutynowo, zwłaszcza wobec osób ubogich nieposiadających środków na zapłatę. Skutek społeczny był podobny do współczesnego — areszty zastępcze obciążały najuboższe warstwy społeczne, generując krytykę ze strony postępowych prawników (m.in. K. Krukowskiego, J. Makarewicza w pracach z lat 30.). W okresie PRL areszt zastępczy stosowano szeroko w sprawach wykroczeniowych — kolegia ds. wykroczeń orzekały go masowo wobec osób uchylających się od grzywien wymierzanych za drobne przewinienia (zakłócenia porządku, nieobyczajny wybryk, drobne kradzieże). Materiał habilitacyjny zawiera sprawy z lat 80., w których areszt zastępczy stosowano instrumentalnie wobec działaczy opozycji nieuznających legalności orzeczeń kolegiów ds. wykroczeń — odmowa zapłaty grzywny była dla nich formą oporu, a areszt zastępczy stanowił represję polityczną kamuflowaną pod pozorem wykonywania kary. Kodeks wykroczeń z 20 V 1971 r. (art. 25) zachował konstrukcję aresztu zastępczego, kontynuując polską tradycję XX-wieczną. Konstrukcja ta — z modyfikacjami przelicznika dostosowywanymi do wartości pieniądza — przetrwała do końca XX w.
Kolekcja: Pojęcia wspólne