kara pieniężna
ang. fine
— Pojęcie i miejsce w systemie. Grzywna stanowi karę majątkową orzekaną zarówno jako kara samodzielna (np. za drobne przestępstwa, wykroczenia), jak i obok kary pozbawienia wolności (kara dodatkowa albo łączna). W KK 1997 (art. 32 pkt 1) jest jedną z pięciu kar zasadniczych. Wymierzana w stawkach dziennych — system skandynawsko-niemiecki recypowany przez polski KK 1997 (art. 33). Ewolucja kodyfikacyjna. KK 1932 (art. 42) i KK 1969 (art. 36) wymierzały grzywnę w kwocie bezwzględnej (co prowadziło do nierównych skutków społecznych — grzywna jednakowa dla bogatego i ubogiego). KK 1997 wprowadził system stawek dziennych: sąd najpierw określa liczbę stawek (od 10 do 540, w zależności od ciężaru czynu), a następnie wartość pojedynczej stawki dziennej (od 10 do 2000 zł, w zależności od dochodów, sytuacji rodzinnej, majątku sprawcy). Dzięki temu grzywna stanowi kara prawdziwie zindywidualizowaną. Funkcje grzywny. Grzywna pełni klasyczne funkcje kary — represyjną (majątkową dolegliwość), prewencyjną ogólną i szczególną. Jest karą preferowaną w polityce kryminalnej współczesnej Polski — jako alternatywa dla kar krótkoterminowych pozbawienia wolności, dolegliwa lecz mniej destruktywna społecznie. Może być orzekana z warunkowym zawieszeniem albo połączona z karą ograniczenia wolności (KK 1997 art. 37a). Wykonywanie i konsekwencje. Grzywna podlega wykonaniu według KKW 1997 (art. 44–53). Skazany może zapłacić ją jednorazowo, na raty albo wykonać w formie pracy społecznie użytecznej (zamiana). Niewykonanie grzywny może skutkować zamianą na zastępczą karę pozbawienia wolności albo aresztem zastępczym (w sprawach wykroczeniowych — KW art. 25). Grzywna obok kary pozbawienia wolności jest wpisywana w karty karne; podlega zatarciu skazania. Powiązane terminy. Zob. kara, kary nieizolacyjne, kara majątkowa, areszt zastępczy, stawka dzienna, środek karny. Praktyka II RP. Kara grzywny w okresie II RP stosowana była masowo — głównie w sprawach wykroczeniowych i drobnych przestępstw skarbowych. Wysokie sankcje grzywnowe (do 100 000 zł — kwota astronomiczna w realiach lat 30.) stosowano w sprawach celno-akcyzowych. Materiał historycznoprawny dokumentuje, że grzywna nieproporcjonalnie obciążała ludność wiejską i robotniczą — zwłaszcza w okresie wielkiego kryzysu, gdy wymierzanie grzywny w kwocie kilkuset złotych dla osoby o miesięcznym dochodzie kilkudziesięciu złotych prowadziło do faktycznej egzekucji w postaci pozbawienia podstawowych środków utrzymania. Reżim PRL. W okresie PRL grzywny stosowano powszechnie, głównie w postępowaniu wykroczeniowym przed kolegiami ds. wykroczeń. Kwoty grzywien były dostosowywane do zmieniającej się wartości pieniądza — ulegały gwałtownej dewaluacji w okresie hiperinflacji 1989–1990. Specyfika orzecznictwa PRL: grzywny stosowano instrumentalnie wobec opozycjonistów — m.in. po wprowadzeniu stanu wojennego (13 XII 1981 r.) kolegia ds. wykroczeń wymierzały grzywny w kwotach przekraczających miesięczne wynagrodzenie skazanego. Materiał habilitacyjny zawiera sprawy sędziów grodzkich (członków kolegiów), którzy w okresie 1982–1989 odmawiali wymierzania surowych grzywien wobec uczestników manifestacji religijnych — niektórzy z nich byli odwoływani z funkcji. Kodeks karny z 1997 r. zamknął rozwój systemu grzywnowego w XX w., wprowadzając stawki dzienne — instytucję recypowaną z systemów skandynawskich (głównie szwedzki dagsbot).
Kolekcja: Pojęcia wspólne