środek karny
ang. additional penalty
— Pojęcie i miejsce w systemie. Kara dodatkowa to sankcja orzekana obok kary głównej (zasadniczej) — pełniąca funkcję uzupełniającą, ukierunkowaną na konkretne aspekty zachowania sprawcy lub jego pozycji prawnej. W polskim prawie karnym XX w. system kar dodatkowych ulegał istotnym przekształceniom — od bogatej kategorii w KK 1932 i KK 1969 po przekształcenie w katalog "środków karnych" w KK 1997. Katalog historyczny — KK 1932 i KK 1969. KK 1932 (art. 44–48) — kary dodatkowe: utrata praw publicznych (m.in. czynnego i biernego prawa wyborczego, honorowych), utrata praw rodzicielskich i opiekuńczych, utrata zdolności do bycia świadkiem, zakaz wykonywania zawodu, ogłoszenie wyroku. KK 1969 (art. 38–48) — rozszerzony katalog: pozbawienie praw publicznych, pozbawienie praw rodzicielskich, zakaz wykonywania zawodu lub działalności, zakaz prowadzenia pojazdów, przepadek rzeczy i mienia, podanie wyroku do publicznej wiadomości. W praktyce PRL — pozbawienie praw publicznych stosowane wobec opozycji (skutek polityczny: utrata wolności wyborczej, stanowisk publicznych). Przekształcenie w środki karne. KK 1997 nie używa terminu "kara dodatkowa" — wprowadza pojęcie "środków karnych" (art. 39), które obejmują dawne kary dodatkowe, ale z odmiennym statusem prawnym. Środki karne (art. 39): pozbawienie praw publicznych; zakaz zajmowania określonych stanowisk; zakaz wykonywania określonego zawodu; zakaz prowadzenia działalności gospodarczej; zakaz prowadzenia pojazdów; świadczenie pieniężne; podanie wyroku do publicznej wiadomości; obowiązek powstrzymania się od kontaktów z określonymi osobami (zwłaszcza w sprawach przemocy w rodzinie). Funkcje. Środki karne (dawne kary dodatkowe) pełnią różne funkcje: represyjną (np. pozbawienie praw publicznych, świadczenie pieniężne); prewencyjną indywidualną (zakaz prowadzenia pojazdów wobec sprawcy wypadku drogowego, zakaz wykonywania zawodu wobec lekarza-przestępcy); ochronną (zakaz kontaktów wobec sprawcy znęcania się); informacyjną (podanie wyroku — sygnał dla społeczeństwa o skazaniu osoby publicznej). Specyfika historyczna. W okresie PRL pozbawienie praw publicznych stosowane było wobec działaczy opozycji jako narzędzie wykluczenia z życia publicznego — utrata praw wyborczych, niemożność zajmowania stanowisk kierowniczych, niekiedy nawet ograniczenia w wyborze miejsca zamieszkania. Po 1989 r. — przepisy o pozbawieniu praw publicznych zostały istotnie zliberalizowane, z gwarancjami konstytucyjnymi. Współczesny środek pozbawienia praw publicznych (KK 1997 art. 40) ma znacznie węższy zakres — obejmuje wyłącznie utratę czynnego i biernego prawa wyborczego, prawa udziału w wymiarze sprawiedliwości oraz pełnienia funkcji w organach władzy publicznej. Powiązane terminy. Zob. środek karny, pozbawienie praw publicznych, zakaz wykonywania zawodu, zakaz prowadzenia pojazdów, świadczenie pieniężne, podanie wyroku do publicznej wiadomości, rodzaje kary, kara majątkowa.
Kolekcja: Pojęcia wspólne