ang. principles of punishment
— Pojęcie i miejsce w systemie. Zasady wymiaru kary to fundamenty aksjologiczne i konstytucyjne kierujące sędziowskim ustalaniem kary. Polskie prawo karne XX w. rozwijało system zasad od kazuistycznych kryteriów KK 1932 przez ideologicznie ukierunkowane wytyczne KK 1969 po pełny katalog konstytucyjny w KK 1997 i Konstytucji RP z 2 IV 1997 r. Zasada sprawiedliwości. Kara musi odpowiadać winie sprawcy i społecznej szkodliwości czynu. Funkcjonuje jako limit górny — kara nie może przekraczać stopnia winy (KK 1997 art. 53 § 1). Geneza tradycyjna — od oświeceniowej doktryny C. Beccarii (ważność proporcjonalności kary) przez I. Kanta (absolutna teoria — kara musi odpowiadać czynowi) po nowoczesne ujęcia syntetyczne. Polska doktryna recypuje stanowisko mieszane — łączy retrybucję z prewencją. Zasada prewencji. Cele wychowawcze i zapobiegawcze — kara ma odstraszać sprawcę od ponownego popełnienia (prewencja indywidualna) i społeczeństwo od popełniania podobnych czynów (prewencja ogólna). Polska doktryna XX w. (K. Buchała, A. Wąsek, T. Kaczmarek) wskazuje na sporność prewencji ogólnej jako celu kary — zarzut: instrumentalizuje sprawcę, traktując go jak środek do realizacji celu społecznego. Kant ostro krytykował prewencję ogólną; współczesne ujęcia mieszają cele. Zasada proporcjonalności. Konstytucyjna podstawa — art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (zasada proporcjonalności ingerencji w prawa i wolności). Trybunał Konstytucyjny (zwłaszcza P 11/02, K 6/13) — ingerencja w wolność osobistą musi być: konieczna (gdy nie ma innych środków), użyteczna (zdolna do osiągnięcia celu), proporcjonalna (równowaga między ciężarem ingerencji a wartością celu). Zastosowane do kary — drakońskie sankcje wobec drobnych czynów stanowią naruszenie konstytucji. Zasada indywidualizacji. KK 1997 (art. 55) — okoliczności wpływające na wymiar kary uwzględnia się tylko co do osoby, której dotyczą. Każdy współsprawca odpowiada wedle własnej winy i własnych okoliczności — nie można przenosić obciążających okoliczności jednego na drugiego. Zasada ta wynika z pojęcia winy jako zjawiska indywidualnego, nieprzenoszalnego. KK 1932 i KK 1969 zawierały analogiczne zasady, choć z różnicami terminologicznymi. Zasada humanizmu. Konstytucja RP (art. 40) — "Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu". Standard wynikający również z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Wykluczone: kary fizyczne, tortury, tortury psychiczne, długotrwała izolacja bez kontaktu z otoczeniem. Standard humanitarny stoi u podstaw zniesienia kary śmierci (1997 r.) i istotnej reformy systemu wykonywania kary pozbawienia wolności (Kodeks karny wykonawczy 1997 — modernizacja warunków więziennych). Powiązane terminy. Zob. wymiar kary, zasady wykonania kary, indywidualizacja kary, proporcjonalność, prewencja, sprawiedliwość, humanizm, godność człowieka.
Kolekcja: Pojęcia wspólne