← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3iura personalia · bona personae · Persönlichkeitsrechte
ang. personality rights
Persönlichkeitsrechte / allgemeines Persönlichkeitsrecht (niemiecki)
— Niemajątkowe wartości chronione prawem cywilnym przysługujące każdej osobie fizycznej (i — w ograniczonym zakresie — osobie prawnej): życie, zdrowie, wolność, cześć, prywatność, wizerunek, twórczość, więzi rodzinne i inne. Klasyczne prawo rzymskie nie znało odrębnej kategorii "dóbr osobistych" — chroniło jednak konkretnie atakowane wartości przez actio iniuriarum (skarga z tytułu zniewagi). Klasyczna rzymska iniuria — szeroka kategoria czynów godzących w osobowość drugiego: pobicie (verberatio), zniewaga słowna (convicium), naruszenie czci (infamatio), naruszenie nietykalności mieszkania (domus invasio), naruszenie nietykalności kobiety (pudicitia attentata). Klasyczna rzymska konstrukcja: actio iniuriarum chroniła osobę przed naruszeniami, dawała poszkodowanemu prawo żądania kary pieniężnej (poena) określanej przez sędziego z uwzględnieniem powagi osoby (existimatio) i ciężaru naruszenia. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. — stopniowe wykrystalizowanie kategorii Persönlichkeitsrechte (prawa osobowości). Pierwsze niemieckie prace doktrynalne: O. von Gierke (1895), J. Kohler (1880-1900), R. von Jhering. Klasyczna pandektystyczna dyskusja: czy prawa osobowości są jednym ogólnym prawem (allgemeines Persönlichkeitsrecht — teza O. von Gierke), czy pluralnym katalogiem konkretnych praw (besondere Persönlichkeitsrechte). BGB 1900 r. nie zawierał ogólnej regulacji praw osobowości (poza § 12 — Namensrecht, prawo do nazwiska); rozwój powojenny: niemiecki Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 1954 r. (BGHZ 13, 334 — "Schacht-Briefe") wykrystalizował allgemeines Persönlichkeitsrecht jako prawo wynikające z art. 1 i 2 ust. 1 Grundgesetz (godność człowieka + swobodny rozwój osobowości). Code civil — historyczna luka, uzupełniona reformą z 1970 r. wprowadzającą art. 9 (chacun a droit au respect de sa vie privée — każdy ma prawo do poszanowania życia prywatnego). Polski KC 1964 art. 23-24 — fundamentalna polska regulacja, klasyczne polskie ujęcie otwartego katalogu: art. 23 (dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach — klasyczna polska konstrukcja "katalogu otwartego"); art. 24 § 1 (ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie); art. 24 § 2 (na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny); art. 24 § 3 (jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych). Polska konstrukcja oparta na klasycznych elementach: (1) KATALOG OTWARTY — KC art. 23 zaczyna się od "w szczególności", co oznacza, że ustawowy katalog jest jedynie przykładowy; doktryna i orzecznictwo dynamicznie rozszerzają zakres dóbr osobistych (np. dane osobowe, kult pamięci osoby zmarłej, integralność seksualna, prawo do informacji o pochodzeniu, prawo do prywatności rodzinnej); (2) DOMNIEMANIE BEZPRAWNOŚCI — KC art. 24 § 1 ("chyba że nie jest ono bezprawne") — klasyczna polska konstrukcja przerzucająca ciężar dowodu na sprawcę naruszenia; sprawca musi wykazać, że jego działanie było zgodne z prawem (kontratypy: zgoda uprawnionego, działanie w obronie uzasadnionego interesu społecznego, działanie w wykonaniu prawa); (3) ŚRODKI OCHRONY KUMULATYWNE — KC art. 24 + 448 — jednoczesne dochodzenie zaniechania, usunięcia skutków, zadośćuczynienia, odszkodowania majątkowego; (4) DOBRA OSOBISTE OSÓB PRAWNYCH — KC art. 43 — odpowiednie stosowanie przepisów do osób prawnych, ale w zakresie ograniczonym (renoma firmy, tajemnica korespondencji, naruszenie dobrego imienia — TAK; ale nie życie, zdrowie, wolność osobista — z natury rzeczy nie dotyczą osób prawnych).
Źródło: BGB §§ 12, 823; KC 1964 art. 23-24
Kolekcja: prawo osobowe