← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6opozycyjność wobec osób trzecich
ang. form and effect towards third parties
registre des contrats de mariage / Güterrechtsregister (francuski; niemiecki)
— Wymogi formalne umowy majątkowej małżeńskiej oraz zasady jej skuteczności wobec osób trzecich — fundamentalna kategoria majątkowego prawa małżeńskiego, łącząca wymogi notarialne z mechanizmami publicystycznymi. Klasyczne rzymskie ius civile nie znało rozbudowanego systemu umów majątkowych małżeńskich z mechanizmami publicystycznymi w obecnym sensie, choć wykrystalizowało konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) PACTUM DOTALE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, umowa o dos (posag), zawierana ustnie lub w dokumencie pisemnym (instrumentum dotale); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) DONATIO PROPTER NUPTIAS — klasyczna konstrukcja prawa poklasycznego i justyniańskiego, darowizna od męża na rzecz żony w związku z małżeństwem; (3) DOCUMENTA PUBLICA — klasyczne dokumenty publiczne, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, sporządzane przez notariuszy publicznych (tabelliones); klasyczna pretorska konstrukcja stopniowo wykrystalizowana w prawie poklasycznym. Klasyczne rzymskie ius civile zachowywało zasadę publiczności umów majątkowych poprzez świadków (testes) i dokumenty pisemne, lecz bez systematycznego rejestru. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesny system rejestrów majątkowych małżeńskich. Code civil 1804 r. art. 1395 — fundamentalna francuska regulacja: tous traitements de mariage doivent être rédigés par acte notarié, en présence et avec le consentement simultané de toutes les personnes qui y sont parties (wszystkie umowy małżeńskie powinny być sporządzone w formie aktu notarialnego, w obecności i za zgodą wszystkich stron); klasyczna francuska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji. Code civil pierwotnie nakazywał wpis intercyzy do registre des contrats de mariage prowadzonego w sądzie, klasyczna francuska konstrukcja publicystyczna; po reformie z 13 VII 1965 r. — art. 1394: zniesienie wymogu rejestrowego, skuteczność wobec osób trzecich uzależniona od dobrej wiary (mention en marge des actes — wzmianka na marginesie aktu małżeństwa). ABGB §§ 1217-1266 — analogiczna austriacka regulacja: wymóg formy aktu notarialnego (klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na prawie rzymskim); skuteczność wobec osób trzecich powiązana z wpisem w księdze gruntowej dla nieruchomości oraz z ujawnieniem w aktach sądowych; klasyczna austriacka konstrukcja publicystyczna. BGB §§ 1410-1416 + § 1412 — fundamentalna niemiecka regulacja: § 1410 (Form des Ehevertrags — forma umowy majątkowej małżeńskiej): umowa wymaga formy aktu notarialnego (notarielle Beurkundung), klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu; § 1412 (Wirkungen gegen Dritte — skuteczność wobec osób trzecich): umowa majątkowa małżeńska skutkuje wobec osób trzecich tylko wtedy, gdy została wpisana do rejestru majątkowego (Güterrechtsregister) prowadzonego przy sądzie miejscowym (Amtsgericht), lub jeśli osoba trzecia była w dobrej wierze świadoma umowy; klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja po reformie z 18 VI 1957 r. (Gleichberechtigungsgesetz). Polski Kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 47 — fundamentalna polska regulacja: KRO art. 47 § 1 (małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków — umowa majątkowa małżeńska — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB i pandektystycznej tradycji); KRO art. 47 § 2 (umowa może poprzedzać zawarcie małżeństwa); KRO art. 47 § 2 (małżonek może powoływać się względem osoby trzeciej na umowę majątkową małżeńską, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tej osobie wiadome — klasyczna polska konstrukcja, oparta na BGB, lecz odmienna w zakresie mechanizmu publicystycznego). Polska konstrukcja formy umowy majątkowej małżeńskiej: (1) FORMA AKTU NOTARIALNEGO — KRO art. 47 § 1: bezwzględny wymóg, klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (2) NIEWAŻNOŚĆ BEZWZGLĘDNA W RAZIE NIEDOCHOWANIA FORMY — KC art. 73 § 1 + KRO art. 47 § 1: klasyczna polska konstrukcja sankcji; (3) MOŻLIWOŚĆ ZAWARCIA PRZED MAŁŻEŃSTWEM — KRO art. 47 § 2: klasyczna polska konstrukcja antycypująca; (4) MOŻLIWOŚĆ ZMIANY UMOWY — KRO art. 47 § 1: klasyczna polska konstrukcja, klasyczne polskie zastosowania. Polska konstrukcja skuteczności wobec osób trzecich: (1) ZASADA WIEDZY OSÓB TRZECICH — KRO art. 47 § 2: małżonek może powoływać się na umowę wobec osoby trzeciej tylko, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były znane osobie trzeciej; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (2) BRAK FORMALNEGO REJESTRU MAJĄTKOWEGO MAŁŻEŃSKIEGO — w odróżnieniu od BGB Güterrechtsregister, polska konstrukcja oparta na zasadzie wiedzy; klasyczna polska osobliwość; (3) DOMNIEMANIE NIEZNAJOMOŚCI UMOWY — w razie braku dowodu wiedzy osoby trzeciej, umowa nie skutkuje wobec niej; klasyczna polska konstrukcja chroniąca obrót gospodarczy; (4) DOWODZENIE WIEDZY — ciężar dowodu spoczywa na małżonku powołującym się na umowę; klasyczna polska konstrukcja procesowa; (5) WYKONANIE UMOWY WOBEC NIERUCHOMOŚCI — wpis do księgi wieczystej (UKWH z 6 VII 1982 r.): klasyczna polska konstrukcja publicystyczna w zakresie nieruchomości, gdyż wpis ujawnia ustrój majątkowy. Polskie typy mechanizmów publicystycznych: (1) WPIS DO KSIĘGI WIECZYSTEJ — UKWH art. 25 ust. 1 pkt 4: ujawnienie współwłasności wynikającej z ustroju majątkowego; klasyczna polska konstrukcja w zakresie nieruchomości; (2) ZAWIADOMIENIE OSOBY TRZECIEJ — klasyczna polska konstrukcja praktyczna, klasyczne polskie zastosowania w obrocie gospodarczym; (4) DOMENA WPISU W AKCIE NOTARIALNYM — informacja o ustroju majątkowym w aktach notarialnych, klasyczna polska konstrukcja praktyczna. Polska historia regulacji: (1) DEKRET PRAWO MAŁŻEŃSKIE MAJĄTKOWE Z 29 V 1946 R. — klasyczna polska konstrukcja powojenna, oparta na BGB i pandektystycznej tradycji; klasyczna polska reforma harmonizacyjna; (2) KRO Z 25 II 1964 R. — fundamentalna polska kodyfikacja, klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile i BGB; Polskie cechy: (1) FORMA AKTU NOTARIALNEGO — KRO art. 47 § 1: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (2) ZASADA WIEDZY OSÓB TRZECICH — KRO art. 47 § 2: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (3) BRAK FORMALNEGO REJESTRU MAJĄTKOWEGO MAŁŻEŃSKIEGO — klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB Güterrechtsregister; (4) WYKORZYSTANIE KSIĘGI WIECZYSTEJ — klasyczna polska konstrukcja publicystyczna w zakresie nieruchomości; (5) HARMONIZACJA Z BGB — klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) PODOBNA FORMA AKTU NOTARIALNEGO — KRO art. 47 § 1 + BGB § 1410: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) ODMIENNY MECHANIZM PUBLICYSTYCZNY — KRO art. 47 § 2 (wiedza osoby trzeciej) vs BGB § 1412 (Güterrechtsregister); klasyczna polska osobliwość, oparta na zasadzie wiedzy zamiast formalnej rejestracji; (3) MNIEJSZA INTENSYWNOŚĆ MECHANIZMÓW PUBLICYSTYCZNYCH — Polska zachowuje większą elastyczność, ale kosztem pewności obrotu; klasyczna polska kompromisowa konstrukcja.
Źródło: Code civil art. 1395; ABGB §§ 1247-1250; BGB §§ 1435-1437; KRO 1964 art. 47 (w brzmieniu do 31 XII 1989 r.)
Kolekcja: prawo rodzinne i opiekuńcze
Odpowiedniki zewnętrzne: Q1562196