← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6impossibilitas originaria et superveniens · anfängliche und nachträgliche Unmöglichkeit
ang. initial and supervening impossibility
— Klasyczne rozróżnienie dwóch postaci niemożliwości świadczenia — istniejącej już w chwili zawarcia umowy (anfängliche Unmöglichkeit) versus powstałej po jej zawarciu (nachträgliche Unmöglichkeit) — z fundamentalnie różnymi skutkami prawnymi w klasycznym modelu rzymsko-niemieckim. Klasyczna rzymska zasada impossibilium nulla obligatio est (D. 50.17.185) — zobowiązanie do świadczenia obiektywnie niemożliwego od początku jest nieważne (sprzeczne z istotą obligacji jako stosunku prawnego prowadzącego do zaspokojenia wierzyciela). Niemożliwość następcza (impossibilitas subsequens, impossibilitas superveniens) prowadzi do wygaśnięcia ważnie powstałego zobowiązania, chyba że wystąpiła w okresie zwłoki dłużnika (perpetuatio obligationis — utrwalenie zobowiązania jako odszkodowawczego). Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała ten dualizm w kompleksową doktrynę. Code Napoléon/Code civil 1804 art. 1147-1148 — force majeure jako przesłanka zwolnienia z odpowiedzialności (model klasyczny zachowany). ABGB §§ 878 i 1447: § 878 — anfängliche Unmöglichkeit prowadzi do nieważności umowy; § 1447 — nachträgliche Unmöglichkeit do wygaśnięcia zobowiązania. KZ 1933 art. 261-272. KC 1964 zachował klasyczny dualizm rzymsko-pandektowy: art. 387 § 1 — umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna (zasada klasyczna); art. 387 § 2 — strona, która w chwili zawarcia umowy wiedziała o niemożliwości świadczenia, a drugiej strony z błędu nie wyprowadziła, obowiązana jest do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o niemożliwości (odpowiedzialność interesu ujemnego za zawarcie nieważnej umowy); art. 475 § 1 — niemożliwość następcza zawiniona prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania, dłużnik odpowiada za szkodę z powodu niewykonania; art. 475 § 1 in fine — niemożliwość następcza niezawiniona prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania bez odpowiedzialności odszkodowawczej, ale w umowach wzajemnych obowiązuje wzajemny zwrot świadczeń (art. 495).
Źródło: Impossibilium nulla obligatio est (D. 50.17.185); perpetuatio obligationis; impossibilitas subsequens (superveniens); Code Napoléon/Code civil 1804 art. 1147-1148; ABGB §§ 878, 1447; BGB § 311a; KZ 1933 art. 261-272; KC 1964 art. 387, 475, 495
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań