← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L6vis maior et responsabilitas · höhere Gewalt
ang. force majeure and liability
— Klasyczna kategoria vis maior (siła wyższa) — zdarzenie nadzwyczajne, zewnętrzne, niemożliwe do przewidzenia i przezwyciężenia, wyłączające odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania. Klasyczne rzymskie pojęcie vis maior wykrystalizowane w D. 19.2.15.2 (Ulpian): casus, cui resisti non potest (przypadek, któremu nie można się oprzeć). Rzymska doktryna rozróżniała: casus fortuitus (przypadek zwykły — możliwy do przewidzenia, np. choroba zwierzęcia) i vis maior (siła wyższa — zewnętrzna, nadzwyczajna, np. powódź, trzęsienie ziemi, wojna). Klasyczne rzymskie przykłady vis maior: terrae motus (trzęsienie ziemi), inundatio (powódź), vi hostium (najazd nieprzyjaciela), tempestas (burza). Rzymski reżim odpowiedzialności rozróżniał: zwykła diligentia (staranność) chroni przed odpowiedzialnością za vis maior we wszystkich konfiguracjach; custodia (odpowiedzialność za przypadek) u zawodowych depozytariuszy i przewoźników nie chroni przed vis maior, ale chroni przed casus fortuitus. Code Napoléon/Code civil 1804 art. 1147-1148 — force majeure jako przesłanka zwolnienia z odpowiedzialności kontraktowej. ABGB §§ 1311, 1447. BGB nie zawiera ogólnej regulacji vis maior, ale orzecznictwo BGH konsekwentnie przyjmuje pojęcie höhere Gewalt jako odrębną kategorię od zwykłego Zufalls (przypadku); model BGB § 276 (Verschulden — wina) wyłącza odpowiedzialność z przyczyn niezawinionych, w tym z siły wyższej. KZ 1933. KC 1964 nie zawiera wyraźnej definicji vis maior, ale instytucja funkcjonuje w prawie polskim w kilku konfiguracjach: art. 471 (odpowiedzialność kontraktowa — dłużnik nie odpowiada, jeśli niewykonanie nastąpiło z przyczyn, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi — siła wyższa jako klasyczny przykład); art. 433-435 (odpowiedzialność deliktowa na zasadzie ryzyka — siła wyższa jako jedna z trzech taksatywnych przesłanek egzoneracyjnych); art. 121 (zawieszenie biegu przedawnienia z powodu siły wyższej uniemożliwiającej dochodzenie roszczenia). Polska doktryna i orzecznictwo SN: trzy klasyczne kryteria vis maior — (1) zewnętrzność (zdarzenie pochodzące spoza dłużnika, np. nie jego organizacji wewnętrznej), (2) nadzwyczajność (nieprzewidywalność w sensie rozsądnym dla podmiotu w danej sytuacji), (3) nieprzezwyciężoność (niemożność uniknięcia skutków przy zwykłej staranności). Wyłączenia: vis maior nie wyłącza odpowiedzialności, jeśli dłużnik znajdował się w zwłoce w chwili zaistnienia siły wyższej (perpetuatio obligationis — KC art. 478 — odpowiedzialność za wszelkie szkody z niemożliwości w okresie zwłoki).
Źródło: Vis maior, casus cui resisti non potest (D. 19.2.15.2); Code Napoléon/Code civil 1804 art. 1147-1148; ABGB §§ 1311, 1447; BGB §§ 276, 280; KC 1964 art. 121, 433-435, 471, 478
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań