← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5impossibilitas praestationis · Unmöglichkeit der Leistung
ang. impossibility of performance and extinction of the obligation
— Sytuacje, w których spełnienie świadczenia okazuje się niemożliwe — z konsekwencjami dla istnienia, treści lub wygaśnięcia zobowiązania. Klasyczne rzymskie rozróżnienie impossibilium nulla obligatio (D. 50.17.185) — zobowiązanie do świadczenia obiektywnie niemożliwego od początku jest nieważne; impossibilium subsequentialis — niemożliwość późniejsza, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile. Klasyczne rzymskie kategorie niemożliwości: (1) IMPOSSIBILITAS OBIECTIVA — niemożliwość obiektywna (przedmiot świadczenia nie istnieje, nie da się wykonać przez nikogo); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prowadząca do nieważności zobowiązania; (2) IMPOSSIBILITAS SUBIECTIVA — niemożliwość subiektywna (dłużnik nie może wykonać, ale ktoś inny mógłby); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prowadząca do odpowiedzialności odszkodowawczej; (3) IMPOSSIBILITAS PRIMITIVA (originaria) — pierwotna, w chwili powstania zobowiązania; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prowadząca do nieważności (impossibilium nulla obligatio); (4) IMPOSSIBILITAS SUPERVENIENS — następcza, powstała po zawarciu umowy; klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prowadząca do wygaśnięcia zobowiązania (gdy bez winy dłużnika) lub odpowiedzialności odszkodowawczej (gdy z winy dłużnika); (5) IMPOSSIBILITAS LEGALIS — niemożliwość prawna (np. zakaz prawny, niezbywalność rzeczy); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile. Klasyczne rzymskie zasady: (1) NEMO PRAESTAT IMPOSSIBILE — D. 50.17.185: nikt nie odpowiada za rzecz niemożliwą; klasyczna fundamentalna zasada zachowana w pandektystyce; (2) GENUS NUMQUAM PERIT — D. 23.3.42: rodzaj nigdy nie ginie (rzeczy gatunkowe nie podlegają niemożliwości obiektywnej, dopóki istnieje gatunek); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile zachowana w pandektystyce; (3) CASUS A NULLO PRAESTANTUR — D. 50.17.23: za przypadek nikt nie odpowiada (chyba że umownie); klasyczna fundamentalna zasada. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesny system regulacji niemożliwości świadczenia. BGB §§ 275 + 311a + 326 — Unmöglichkeit: § 275 ust. 1 (Ausschluss der Leistungspflicht — roszczenie o świadczenie wygasa, gdy świadczenie jest niemożliwe dla dłużnika lub dla każdego — klasyczna pandektystyczna konstrukcja po fundamentalnej reformie); § 275 ust. 2 (Verweigerungsrecht — prawo odmowy świadczenia w razie nadmiernej trudności wykonania); § 275 ust. 3 (Persönliche Leistungsfreistellung — zwolnienie z osobistego świadczenia); § 311a (Leistungshindernis bei Vertragsschluss — przeszkoda w świadczeniu w chwili zawarcia umowy: umowa pozostaje ważna, ale powstaje obowiązek odszkodowawczy lub zwrotu poniesionych kosztów); § 326 (Befreiung von der Gegenleistung — zwolnienie od świadczenia wzajemnego); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja, uznająca zobowiązanie do świadczenia niemożliwego za ważne (od porzucenia klasycznej zasady impossibilium nulla obligatio). Polski Kodeks cywilny art. 387 + 475-478 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 387 § 1 (umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna — klasyczna polska konstrukcja zachowująca rzymską zasadę impossibilium nulla obligatio; klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB, gdzie umowa o świadczenie niemożliwe pozostaje ważna z konsekwencjami odszkodowawczymi); KC art. 387 § 2 (strona, która w chwili zawarcia umowy wiedziała o niemożliwości świadczenia, a drugiej strony z błędu nie wyprowadziła, obowiązana jest do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o niemożliwości świadczenia — klasyczna polska konstrukcja chroniąca dobrą wiarę, oparta na pandektystycznej tradycji culpa in contrahendo); KC art. 475 § 1 (jeżeli świadczenie stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi, zobowiązanie wygasa — klasyczna polska konstrukcja niemożliwości następczej bez winy, oparta na BGB i klasycznym ius civile); KC art. 475 § 2 (jeżeli rzecz będąca przedmiotem świadczenia została zbyta, utracona lub uszkodzona, dłużnik obowiązany jest wydać wszystko, co uzyskał w zamian za tę rzecz albo jako naprawienie szkody — klasyczna polska konstrukcja "commodum repraesentationis", oparta na rzymskim modelu); KC art. 476 (dłużnik dopuszcza się zwłoki, jeżeli nie spełnia świadczenia w terminie, a w braku terminu — niezwłocznie po wezwaniu); KC art. 477 § 1 (w razie zwłoki dłużnika wierzyciel może żądać, niezależnie od wykonania zobowiązania, naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki); KC art. 477 § 2 (jeżeli wskutek zwłoki dłużnika świadczenie utraciło dla wierzyciela całkowicie lub w przeważającym stopniu znaczenie, wierzyciel może świadczenia nie przyjąć i żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania); KC art. 478 (jeżeli przedmiotem świadczenia jest rzecz oznaczona co do tożsamości, dłużnik będący w zwłoce odpowiedzialny jest za utratę lub uszkodzenie przedmiotu świadczenia, chyba że utrata lub uszkodzenie nastąpiłoby także wtedy, gdyby świadczenie było spełnione w czasie właściwym — klasyczna polska konstrukcja zaostrzonej odpowiedzialności w zwłoce, oparta na rzymskiej zasadzie mora perpetuat obligationem). Polska konstrukcja niemożliwości świadczenia: (1) NIEMOŻLIWOŚĆ PIERWOTNA — KC art. 387: umowa nieważna (klasyczna polska konstrukcja zachowująca rzymską zasadę, w odróżnieniu od BGB); (2) NIEMOŻLIWOŚĆ NASTĘPCZA BEZ WINY DŁUŻNIKA — KC art. 475 § 1: zobowiązanie wygasa; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (3) NIEMOŻLIWOŚĆ NASTĘPCZA Z WINY DŁUŻNIKA — KC art. 471 + 475 a contrario: dłużnik odpowiada za szkodę z tytułu niewykonania zobowiązania; klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (4) COMMODUM REPRAESENTATIONIS — KC art. 475 § 2: dłużnik wydaje to, co uzyskał w zamian za rzecz; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (5) ZASADA GENUS NON PERIT — w polskiej konstrukcji rzeczy gatunkowych: dopóki istnieje gatunek, świadczenie nie jest niemożliwe; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu. Polskie typy wygaśnięcia zobowiązania: (1) WYKONANIE ZOBOWIĄZANIA — KC art. 354-356: spełnienie świadczenia (najczęstsza forma wygaśnięcia); klasyczna polska konstrukcja; (2) ŚWIADCZENIE W MIEJSCE WYKONANIA (DATIO IN SOLUTUM) — KC art. 453: za zgodą wierzyciela; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (3) POTRĄCENIE — KC art. 498-505: wzajemne umorzenie wierzytelności; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim compensatio; (4) ODNOWIENIE (NOWACJA) — KC art. 506-507: zastąpienie poprzedniego zobowiązania nowym; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim novatio; (5) ZWOLNIENIE Z DŁUGU — KC art. 508: jednostronne lub umowne; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim acceptilatio; (6) ZBIEG OSOBY DŁUŻNIKA I WIERZYCIELA (CONFUSIO) — gdy ta sama osoba staje się dłużnikiem i wierzycielem; KC nie reguluje konfuzji ogólnym przepisem, wygaśnięcie zobowiązania wynika z natury stosunku prawnego (z wyjątkami przewidzianymi w przepisach szczególnych); klasyczna konstrukcja oparta na rzymskim confusio; (7) NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA — KC art. 475: w razie niemożliwości bez winy dłużnika; (8) UPŁYW TERMINU PRZEDAWNIENIA — KC art. 117 § 2 (w brzmieniu pierwotnym): roszczenie nie wygasa, lecz dłużnik może uchylić się od jego zaspokojenia (zobowiązanie naturalne); przy czym w stanie sprzed 1989 r. art. 117 § 3 nakazywał sądowi, państwowej komisji arbitrażowej lub innemu organowi uwzględniać przedawnienie z urzędu; (9) OŚWIADCZENIE O ODSTĄPIENIU OD UMOWY — KC art. 491-494, 559: w razie naruszenia obowiązków; (10) ROZWIĄZANIE UMOWY ZA POROZUMIENIEM STRON — klasyczna polska konstrukcja autonomii woli. Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE RZYMSKIEJ ZASADY IMPOSSIBILIUM NULLA OBLIGATIO — KC art. 387: klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB; (2) BOGATY KATALOG SPOSOBÓW WYGAŚNIĘCIA — KC: klasyczne polskie konstrukcje oparte na rzymskim modelu; (3) COMMODUM REPRAESENTATIONIS — KC art. 475 § 2: klasyczna polska konstrukcja, fundamentalna ochrona wierzyciela; (4) ZAOSTRZONA ODPOWIEDZIALNOŚĆ W ZWŁOCE — KC art. 478: klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskiej mora perpetuat obligationem.
Źródło: Impossibilium nulla obligatio (D. 50.17.185); casum sentit dominus; Code Napoléon/Code civil art. 1147-1148; ABGB §§ 878, 1447; BGB § 311a; KZ 1933 art. 261-272; KC 1964 art. 387, 433-435, 475, 495
Kolekcja: część ogólna prawa zobowiązań
Odpowiedniki zewnętrzne: Q315562