← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5tutela indirecta dominii
ang. indirect protection of ownership through supplementary claims
— Ochrona własności realizowana przez roszczenia o wynagrodzenie, zwrot pożytków i odszkodowanie — uzupełniająca wobec klasycznej ochrony rei vindicatio i actio negatoria. Klasyczne rzymskie pretorskie roszczenia akcesoryjne: actio reipersecutoria (kompensacyjna) wobec posiadacza w złej wierze za pożytki, fructus percepti (pobrane pożytki), fructus extantes (jeszcze niespożytkowane), fructus negligencius (zaniedbane). Klasyczne rzymskie zasady: D. 6.1.27 — kto uzyskał posiadanie rzeczy w złej wierze, odpowiada za wszystkie pożytki, które pobrał lub mógł pobrać; klasyczna konstrukcja oparta na zasadzie restitutio in integrum. Klasyczne rzymskie typy roszczeń uzupełniających: (1) ROSZCZENIE O WYNAGRODZENIE ZA KORZYSTANIE Z RZECZY — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, dochodzona obok rei vindicatio, opieka się przeciw bezprawnemu korzystaniu; (2) ROSZCZENIE O ZWROT POŻYTKÓW — fructuum perceptio (pobrane), fructuum percipiendi (które należało pobrać); (3) ROSZCZENIE O ODSZKODOWANIE ZA SZKODĘ — klasyczne ius civile rozróżniało odpowiedzialność posiadacza w dobrej wierze (od chwili zawiadomienia o roszczeniu) i w złej wierze (od chwili objęcia w posiadanie). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesny system roszczeń uzupełniających. BGB §§ 987-1003 — Verhältnis von Eigentümer und Besitzer (Eigentümer-Besitzer-Verhältnis): § 987 (Nutzungen — wynagrodzenie za pożytki); § 988 (Nutzungsherausgabe bei unentgeltlichem Besitz — zwrot pożytków przy posiadaniu nieodpłatnym); § 989 (Schadenersatz bei Verschulden — odszkodowanie); § 990 (Haftung des Bösgläubigen — odpowiedzialność posiadacza w złej wierze); § 994 (Verwendungen — nakłady); § 1001 (Verjährung — przedawnienie); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu. Polski Kodeks cywilny art. 224-231 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 224 § 1 (samoistny posiadacz w dobrej wierze nie jest obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy i nie jest odpowiedzialny ani za jej zużycie, ani za jej pogorszenie lub utratę; nabywa własność pożytków naturalnych, które zostały od rzeczy odłączone w czasie jego posiadania, oraz zachowuje pobrane pożytki cywilne, jeżeli stały się w tym czasie wymagalne — klasyczna polska konstrukcja chroniąca posiadacza w dobrej wierze, oparta na BGB i rzymskim modelu); KC art. 224 § 2 (jednakże od chwili, w której samoistny posiadacz w dobrej wierze dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy, jest on obowiązany do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy i jest odpowiedzialny za jej zużycie, pogorszenie lub utratę, chyba że pogorszenie lub utrata nastąpiła bez jego winy; obowiązany jest również zwrócić pobrane od powyższej chwili pożytki, których nie zużył, jak również uiścić wartość tych, które zużył — klasyczna polska konstrukcja konwersji od chwili wytoczenia powództwa); KC art. 225 (obowiązki samoistnego posiadacza w złej wierze względem właściciela są takie same jak obowiązki samoistnego posiadacza w dobrej wierze od chwili, w której ten dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa; jednakże samoistny posiadacz w złej wierze obowiązany jest nadto zwrócić wartość pożytków, których z powodu złej gospodarki nie uzyskał, oraz jest odpowiedzialny za pogorszenie i utratę rzeczy, chyba że rzecz uległaby pogorszeniu lub utracie także wtedy, gdyby znajdowała się w posiadaniu uprawnionego — klasyczna polska konstrukcja zaostrzonej odpowiedzialności w złej wierze); KC art. 226 (samoistny posiadacz w dobrej wierze może żądać zwrotu nakładów koniecznych o tyle, o ile nie mają pokrycia w korzyściach, które uzyskał z rzeczy; zwrotu innych nakładów może żądać o tyle, o ile zwiększają wartość rzeczy w chwili jej wydania właścicielowi); KC art. 227 (samoistny posiadacz może, przywracając stan poprzedni, zabrać przedmioty, które połączył z rzeczą, chociażby stały się jej częściami składowymi); KC art. 228 (przepisy o roszczeniach właściciela przeciwko samoistnemu posiadaczowi stosuje się odpowiednio do stosunku między właścicielem rzeczy a posiadaczem zależnym); KC art. 229 (roszczenia właściciela przeciwko samoistnemu posiadaczowi o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, o zwrot pożytków lub o zapłatę ich wartości, jak również roszczenia o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy — klasyczna polska konstrukcja krótkiego terminu przedawnienia); KC art. 230 (przepisy o roszczeniach właściciela przeciwko posiadaczowi stosuje się odpowiednio do roszczeń współwłaściciela); KC art. 231 (samoistny posiadacz gruntu w dobrej wierze, który wzniósł na powierzchni lub pod powierzchnią gruntu budynek lub inne urządzenie o wartości przenoszącej znacznie wartość zajętej na ten cel działki, może żądać, aby właściciel przeniósł na niego własność zajętej działki za odpowiednim wynagrodzeniem — klasyczna polska konstrukcja "budowy na cudzym gruncie", oparta na rzymskim modelu accessio i BGB §§ 951 + 1004). Polska konstrukcja roszczeń uzupełniających: (1) ROSZCZENIE O WYNAGRODZENIE ZA KORZYSTANIE Z RZECZY — KC art. 224-225: dochodzone obok rei vindicatio, podstawa zależna od dobrej/złej wiary posiadacza i momentu wytoczenia powództwa; (2) ROSZCZENIE O ZWROT POŻYTKÓW — KC art. 224-225: pobrane pożytki naturalne i cywilne; (3) ROSZCZENIE O ODSZKODOWANIE ZA SZKODĘ — KC art. 224 § 2 + 225: za pogorszenie, zużycie, utratę rzeczy; (4) ROSZCZENIE O ZWROT NAKŁADÓW — KC art. 226: nakłady konieczne, użyteczne, zbytkowne; klasyczna polska konstrukcja chroniąca posiadacza w dobrej wierze; (5) ROSZCZENIE O PRZENIESIENIE WŁASNOŚCI — KC art. 231: w razie znacznej zabudowy w dobrej wierze. Polska konstrukcja zróżnicowanej odpowiedzialności: (1) POSIADACZ W DOBREJ WIERZE PRZED WYTOCZENIEM POWÓDZTWA — KC art. 224 § 1: nie odpowiada za wynagrodzenie ani za pożytki ani za szkodę; klasyczna polska konstrukcja chroniąca dobrą wiarę; (2) POSIADACZ W DOBREJ WIERZE PO WYTOCZENIU POWÓDZTWA — KC art. 224 § 2: odpowiada jak posiadacz w złej wierze; (3) POSIADACZ W ZŁEJ WIERZE — KC art. 225: zaostrzona odpowiedzialność, w tym za pożytki, których nie uzyskał z powodu złej gospodarki, oraz za wszystkie pogorszenia rzeczy. Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE PANDEKTYSTYCZNEJ KONSTRUKCJI — KC art. 224-231: oparte na BGB; (2) KONWERSJA ODPOWIEDZIALNOŚCI OD MOMENTU WYTOCZENIA POWÓDZTWA — KC art. 224 § 2: szczególna polska konstrukcja oparta na BGB § 987-989; (3) BUDOWA NA CUDZYM GRUNCIE — KC art. 231: szczególna polska konstrukcja, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB §§ 951 + 1004 i rzymskim accessio; (4) KRÓTKI TERMIN PRZEDAWNIENIA — KC art. 229: 1 rok od zwrotu rzeczy; klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu.
Źródło: Actio reipersecutoria; bona fides incipit a praeterito (rzymskie); Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok KCKP); ABGB §§ 329-339; BGB §§ 987-1003; KC 1964 art. 7, 224-230
Kolekcja: prawo rzeczowe