← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3firma · mercator · negotium · Unternehmer und Unternehmen
ang. entrepreneur and enterprise
— Klasyczna podwójna kategoria handlowa: przedsiębiorca jako podmiot prawa prowadzący działalność gospodarczą (kategoria osobowa) oraz przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia takiej działalności (kategoria majątkowa). Klasyczne prawo rzymskie nie znało odrębnej kategorii "przedsiębiorcy" — handlem zajmowali się głównie wyzwoleńcy i niewolnicy działający dla swoich panów (klasyczne instituting, exercitor jako kupiec morski), bez odrębnej osobowości prawnej. Klasyczne ius commune średniowieczne — pojawienie się klas kupieckich w miastach włoskich (Bologna, Florencja, Wenecja) i niemieckich (Hanza), z własnym prawem zwyczajowym (lex mercatoria — prawo kupieckie). Klasyczne kodyfikacje XIX w.: Code de commerce 1807 r. — wprowadził kategorię "commerçant" (kupiec) jako podmiot szczególny prawa handlowego; HGB niemiecki 1897 r. — Kaufmann (kupiec) jako podstawowy podmiot prawa handlowego. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała pojęcie Unternehmen (przedsiębiorstwo) jako zorganizowanej całości gospodarczej zdolnej do bycia przedmiotem obrotu. Klasyczna teoria Unternehmen — A. von Tuhr, K. Endemann: przedsiębiorstwo jako universitas iuris, jedność gospodarcza składająca się z wielu elementów (rzeczy materialne, klienci, prawa, marka, know-how) tworzących wspólnie wartość większą niż suma części. BGB nie zawiera ogólnej regulacji przedsiębiorstwa, ale szereg przepisów szczegółowych (§§ 25-28 — odpowiedzialność za długi przejętego przedsiębiorstwa). HGB §§ 1-7 — Kaufmann i Handelsgewerbe (przedsiębiorca i przedsiębiorstwo handlowe). Polski KH 1934 r. — pierwsza polska regulacja: kupiec rejestrowany jako podstawowa kategoria. KC 1964 r. — w okresie PRL pojęcie "przedsiębiorcy" wyparte z systemu prawa cywilnego (gospodarka centralnie planowana operowała kategorią "jednostki gospodarki uspołecznionej"). Reforma III RP — wprowadzenie kategorii przedsiębiorcy: ustawa o działalności gospodarczej z 23 XII 1988 r. (epokowa "ustawa Wilczka"). Cywilnoprawna definicja przedsiębiorcy oraz instytucja firmy — [instytucja wprowadzona po 1989 r. — poza zakresem słownika]. Cywilnoprawne ujęcie przedsiębiorstwa jako zorganizowanego zespołu składników — [instytucja wprowadzona po 1989 r. — poza zakresem słownika]. Polskie typy przedsiębiorców: (1) OSOBY FIZYCZNE — jednoosobowi działalność gospodarcza, wpisani do CEIDG; (2) OSOBY PRAWNE — spółki kapitałowe (KH 1934 r.), spółdzielnie, fundacje gospodarcze; (3) JEDNOSTKI ORGANIZACYJNE NIEPOSIADAJĄCE OSOBOWOŚCI PRAWNEJ ALE Z ZDOLNOŚCIĄ PRAWNĄ — spółki osobowe (jawne, partnerskie, komandytowe, komandytowo-akcyjne); (4) SZCZEGÓLNE — wolne zawody (prawniczy, lekarski, architektoniczny — czasem traktowane szczególnie). Polska kazuistyka SN: zbycie przedsiębiorstwa wymaga formy aktu notarialnego (gdy w skład wchodzi nieruchomość); klasyczna polska kontrowersja co do "zorganizowanej części przedsiębiorstwa" w prawie podatkowym (VAT, CIT) i prawie cywilnym — różne kryteria.
Źródło: Negotiatio, institor, actiones institoriae (rzymskie); Code de commerce 1807 r.; HGB 1897 r.; KH 1934 r.; KC 1964 art. 118, 355 § 2
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego