← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4mercator · Unternehmer
ang. entrepreneur
— Podmiot prowadzący we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową — kategoria centralna nowoczesnego prawa cywilnego, łącząca elementy prawa cywilnego i handlowego. Klasyczne rzymskie pojęcia: negotiator (handlarz, kupiec), institor (zarządca sklepu), tabernarius (właściciel sklepu), argentarius (bankier, lichwiarz). Klasyczne ius civile nie znało wyraźnej kategorii "przedsiębiorcy" jako podmiotu szczególnego, ale rozwinęło konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) ACTIO INSTITORIA — klasyczna pretorska skarga przeciwko mocodawcy (paterfamilias) z tytułu zobowiązań wynikających z działalności wyznaczonego do zarządu sklepu (institor); (2) ACTIO EXERCITORIA — klasyczna pretorska skarga przeciwko właścicielowi statku (exercitor) z tytułu zobowiązań kapitana statku (magister navis); (3) PECULIUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, majątek wydzielony dla zarządu przez niewolników i osób alieni iuris (klasyczna funkcjonalna konstrukcja przedsiębiorstwa). Klasyczne ius commune i prawo średniowieczne wykrystalizowały kategorię kupca (mercator) i prawo kupieckie (lex mercatoria), klasyczne korzenie współczesnego pojęcia przedsiębiorcy. Klasyczna nowożytna konstrukcja Kaufmann (kupiec) — fundamentalna kategoria klasycznego prawa handlowego: niemiecki Allgemeines Deutsches Handelsgesetzbuch z 1861 r., niemiecki HGB z 1897 r. (§ 1 — Vollkaufmann, § 4 — Minderkaufmann, § 11 — Kannkaufmann); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na działalności gospodarczej w określonych formach. BGB §§ 13-14 — fundamentalna pandektystyczna regulacja: § 13 (Verbraucher — konsument: każda osoba fizyczna, która zawiera czynność prawną w celach, które przeważnie nie mogą być przypisane jej działalności gospodarczej lub samodzielnej zawodowej); § 14 (Unternehmer — przedsiębiorca: osoba fizyczna lub prawna lub jednostka organizacyjna, która zawiera czynność prawną w wykonaniu swojej działalności gospodarczej lub samodzielnej zawodowej); klasyczna pandektystyczna konstrukcja. Code civil — analogiczna francuska regulacja w Code de commerce. Polski Kodeks cywilny z 23 IV 1964 r. w brzmieniu obowiązującym do 31 XII 1989 r. nie zawierał ogólnej kategorii "przedsiębiorcy" ani cywilnoprawnej instytucji firmy (instytucje te zostały wprowadzone dopiero po 1989 r. — poza zakresem słownika); w okresie PRL prawo cywilne posługiwało się pojęciem "jednostki gospodarki uspołecznionej", a kategorię przedsiębiorcy i swobodę działalności gospodarczej wprowadziła dopiero ustawa o działalności gospodarczej z 23 XII 1988 r. Polska konstrukcja przedsiębiorcy: (1) ELEMENTY KONSTRUKCYJNE — [instytucja wprowadzona po 1989 r. — poza zakresem słownika]: (a) PODMIOT — osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna; (b) DZIAŁANIE WE WŁASNYM IMIENIU — w odróżnieniu od pełnomocników, agentów; (c) DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA LUB ZAWODOWA — klasyczne polskie pojęcie szerokie (cywilnoprawna instytucja firmy oraz definicja przedsiębiorcy w KC pochodzą dopiero z okresu po 1989 r.); (3) REJESTR — dla kupców rejestrowych właściwy był rejestr handlowy prowadzony według ówczesnych przepisów. Polskie typy przedsiębiorców: (1) OSOBY FIZYCZNE PROWADZĄCE DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ — wpisywane do rejestrów prowadzonych według ówczesnych przepisów; klasyczna polska konstrukcja samozatrudnienia; (2) SPÓŁKI OSOBOWE — KH 1934 r.: spółka jawna, komandytowa; klasyczne polskie konstrukcje oparte na niemieckim modelu; (3) SPÓŁKI KAPITAŁOWE — KH 1934 r.: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka akcyjna; klasyczne polskie konstrukcje korporacyjne; (4) SPÓŁDZIELNIE — Prawo spółdzielcze z 16 IX 1982 r.: klasyczna polska konstrukcja zachowana z PRL; (5) PRZEDSIĘBIORSTWA PAŃSTWOWE — ustawa o przedsiębiorstwach państwowych z 25 IX 1981 r.: klasyczna polska konstrukcja przejściowa; (6) PRZEDSIĘBIORCY ZAGRANICZNI — działający w Polsce przez oddziały, przedstawicielstwa, spółki córki; klasyczne polskie konstrukcje; (7) ROLNICY PROWADZĄCY DZIAŁALNOŚĆ ROLNICZĄ — kategoria objęta cywilnoprawnym pojęciem przedsiębiorcy dopiero w stanie prawnym po 1989 r. Polskie cechy (stan do 31 XII 1989 r.): KC operował pojęciem "jednostki gospodarki uspołecznionej" oraz "podmiotu gospodarczego"; cywilnoprawne pojęcie przedsiębiorcy, rozszerzenie go na rolników, instytucja firmy oraz zasada jej niezbywalności zostały wprowadzone dopiero po 1989 r. — poza zakresem słownika.
Źródło: Negotiator, institor, tabernarius (rzymskie); HGB 1897 r.; Code de commerce 1807 r.; KH 1934 r.; ustawa o działalności gospodarczej z 23 XII 1988 r.; KC 1964 art. 118, 355 § 2 (przepisy o przedsiębiorcy i firmie dodane po 1989 r. — poza zakresem słownika)
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego