← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3subiekty prawa cywilnego · personae iuris
ang. subjects of civil law
— Klasyczna kategoria pandektystyczna — uczestnicy stosunków cywilnoprawnych, którym norma prawa cywilnego przyznaje zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. Klasyczne rzymskie pojęcie persona — osoba w sensie prawnym; klasyczna rzymska doktryna wyróżniała dwie kategorie: persona physica (osoba fizyczna) i persona moralis (osoba moralna, pojęcie późniejsze, średniowieczne). Klasyczna rzymska systematyka osób fizycznych według statusu: status libertatis (wolność), status civitatis (obywatelstwo), status familiae (pozycja w rodzinie). Tylko homo liber (człowiek wolny), civis Romanus (obywatel rzymski), sui iuris (niezależny od ojca rodziny) miał pełną zdolność prawną w klasycznym ius civile. Klasyczna rzymska konstrukcja korporacji: collegia, sodalitates, civitates — zorganizowane grupy ludzi z osobowością prawną. D. 3.4 — fundamentalny tekst rzymski o korporacjach; klasyczne reguły: corpus collegii non eorum est, qui sunt singuli (majątek korporacji nie należy do poszczególnych członków). Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną teorię osoby prawnej. Klasyczne niemieckie teorie osób prawnych: (1) TEORIA FIKCJI (F.K. von Savigny) — osoba prawna to fikcja prawna, sztuczne stworzenie ustawodawcy; (2) TEORIA REALNOŚCI (O. von Gierke) — Genossenschaftstheorie — osoba prawna to realny organizm społeczny, posiadający wolę odrębną od członków; (3) TEORIA PRZEZNACZENIA (A. Brinz) — Zweckvermögen — osoba prawna to zorganizowany majątek przeznaczony na określony cel, bez osobowości w sensie ścisłym; (4) TEORIA INDYWIDUALISTYCZNA (R. von Jhering) — osoba prawna jako "wspólny destynatariusz" celów członków. BGB 1900 r. — kompleksowa regulacja: §§ 1-89 (osoby fizyczne) + §§ 21-89 (osoby prawne — Vereine, stowarzyszenia, fundacje); §§ 705-740 (spółki cywilne — bez osobowości prawnej). Polski KC 1964 — klasyczna regulacja: art. 8-32 (osoby fizyczne); art. 33-43 (osoby prawne); Polska systematyka podmiotów prawa cywilnego: (1) OSOBY FIZYCZNE — KC art. 8 (każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, klasyczna polska zasada powszechności zdolności prawnej, w odróżnieniu od rzymskiej ograniczonej do wolnych obywateli); (2) OSOBY PRAWNE — KC art. 33: Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną. Klasyczne polskie kategorie osób prawnych: (a) JEDNOSTKI SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO — gminy, powiaty, województwa (Konstytucja RP art. 165 + ustawy ustrojowe); (b) SPÓŁKI KAPITAŁOWE — spółki z o.o. i akcyjne (Kodeks handlowy z 27 VI 1934 r., Dz.U. Nr 57, poz. 502); (c) SPÓŁDZIELNIE — Prawo spółdzielcze z 1982 r.; (d) FUNDACJE — ustawa o fundacjach z 6 IV 1984 r.; (e) STOWARZYSZENIA — Prawo o stowarzyszeniach z 7 IV 1989 r. (osobowość prawna od chwili wpisu do rejestru stowarzyszeń); (f) KOŚCIOŁY i ZWIĄZKI WYZNANIOWE — szczególne ustawy; (g) PUBLICZNE OSOBY PRAWNE — uniwersytety publiczne, niektóre instytucje kultury, agencje państwowe; (3) HANDLOWE SPÓŁKI OSOBOWE — Kodeks handlowy z 27 VI 1934 r.: spółka jawna i komandytowa, niebędące osobami prawnymi. Polska konstrukcja organu osoby prawnej: KC art. 38 (osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie — klasyczna pandektystyczna teoria organu, w odróżnieniu od teorii przedstawicielstwa); polski model przyjmuje teorię realności O. von Gierke (organ jako część osoby prawnej, nie jej przedstawiciel).
Źródło: Code civil; ABGB; BGB §§ 1, 21-89; KC 1964 art. 8-43 (w brzmieniu do 31 XII 1989 r.); KH 1934
Kolekcja: prawo osobowe