← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4persona physica · homo
ang. natural person
persona / natürliche Person / personne physique (łaciński; niemiecki; francuski)
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa cywilnego — każdy człowiek jako podmiot prawa cywilnego, wyposażony w zdolność prawną od chwili urodzenia do chwili śmierci. Klasyczne rzymskie pojęcie persona — fundamentalna kategoria klasycznego ius civile; klasyczna definicja oparta na podziale na: (1) PERSONA — osoba (każdy człowiek wolny w sensie prawnym, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile); (2) RES — rzecz (przedmiot praw); (3) ACTIO — skarga (środek dochodzenia praw). Klasyczna rzymska systematyka osób: (1) PERSONAE LIBERAE vs SERVI — wolni przeciw niewolnikom (klasyczne fundamentalne ius civile rozróżnienie zachowane do prawa justyniańskiego); niewolnicy nie byli osobami w sensie ius civile, ale przedmiotami praw (klasyczna res); (2) CIVES vs PEREGRINI vs LATINI — obywatele rzymscy, peregrini (cudzoziemcy), latyni (klasyczna kategoria pośrednia); (3) SUI IURIS vs ALIENI IURIS — niezależni prawnie przeciw poddanym władzy paterfamilias; (4) PUBERES vs IMPUBERES — dorośli przeciw nieletnim. Klasyczne rzymskie pojęcie status — fundamentalna kategoria określająca pozycję prawną osoby: status libertatis (status wolności), status civitatis (status obywatelstwa), status familiae (status rodziny). Klasyczna rzymska zdolność prawna (caput) — fundamentalna kategoria; klasyczna definicja oparta na trzech statusach: utrata któregokolwiek skutkowała capitis deminutio (klasyczne ius civile rozróżniało maxima — utrata wolności, media — utrata obywatelstwa, minima — zmiana familii). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną konstrukcję jednolitej osobowości prawnej. BGB §§ 1-20 — Natürliche Personen: § 1 (Beginn der Rechtsfähigkeit — Rechtsfähigkeit beginnt mit der Vollendung der Geburt — zdolność prawna powstaje z chwilą zakończenia urodzenia); § 2 (Volljährigkeit — pełnoletność z ukończeniem 18 lat); §§ 3-9 (zasady ustalania imienia, nazwiska, miejsca zamieszkania, miejsca pobytu); § 12 (Namensrecht — prawo do imienia/nazwiska); §§ 13-14 (Verbraucher i Unternehmer — konsument i przedsiębiorca, klasyczna pandektystyczna konstrukcja); §§ 16-20 (Rechtsschutz przy ochronie nazwiska). Code civil art. 8-25 — analogiczna francuska regulacja personnes physiques. Polski Kodeks cywilny art. 8-32 — fundamentalna polska regulacja: art. 8 § 1 (każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 1, fundamentalna zasada równości osób fizycznych jako podmiotów prawa); art. 8 § 2 (prawo do dziedziczenia dziecka poczętego, zachowane w szczególnej formie w KC art. 927 § 2: dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de eius commodis agitur); art. 9 (w razie urodzenia się dziecka domniemywa się, że przyszło ono na świat żywe — klasyczna polska konstrukcja domniemania, oparta na rzymskim modelu); art. 10 § 1 (pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście — klasyczna polska konstrukcja); art. 10 § 2 (przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletność; nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim emancipatio per matrimonium); art. 11 (pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności); art. 12 (nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie); art. 13-14 (zdolność do czynności prawnych ograniczona — osoby od 13 do 18 lat, ubezwłasnowolnione częściowo); art. 15-22 (zasady przedstawicielstwa ustawowego); art. 23-24 (dobra osobiste — klasyczna polska konstrukcja: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska); art. 25-28 (miejsce zamieszkania); art. 29-32 (uznanie za zmarłego — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim absentia diutina i BGB §§ 13-20a). Polska konstrukcja osoby fizycznej: (1) ZDOLNOŚĆ PRAWNA — KC art. 8 § 1: powstaje z chwilą urodzenia, ustaje z chwilą śmierci; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 1; (2) NASCITURUS — KC art. 927 § 2: dziecko poczęte zachowuje warunkową zdolność do dziedziczenia (klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim nasciturus pro iam nato habetur); (3) PEŁNOLETNOŚĆ — KC art. 10: 18 lat lub przez zawarcie małżeństwa; (4) ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH — KC art. 11-22: pełna (od pełnoletności), ograniczona (13-18 lat, ubezwłasnowolnieni częściowo), brak (poniżej 13 lat, ubezwłasnowolnieni całkowicie); klasyczna polska konstrukcja trójstopniowa, oparta na BGB; (5) DOBRA OSOBISTE — KC art. 23-24: szeroki katalog praw niemajątkowych chronionych prawem cywilnym; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 12 + Konstytucji RP; (6) MIEJSCE ZAMIESZKANIA — KC art. 25-28: gdzie dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim domicilium; (7) UZNANIE ZA ZMARŁEGO — KC art. 29-32: w razie zaginięcia (po 10 latach, w niektórych okolicznościach krócej — np. po 6 miesiącach w razie zaginięcia w katastrofie). Polska konstrukcja zdolności prawnej i czynności prawnych: (1) ZDOLNOŚĆ PRAWNA — KC art. 8: każdy ma równą zdolność prawną; klasyczna polska konstrukcja egalitarna (w odróżnieniu od klasycznego rzymskiego ius civile); (2) ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH PEŁNA — KC art. 11: każdy pełnoletni i niesprawny ubezwłasnowolnieniem; (3) ZDOLNOŚĆ OGRANICZONA — KC art. 17: małoletni od 13 do 18 lat (mogą dokonywać samodzielnie czynności drobnych, dotyczących bieżących potrzeb życia codziennego); ubezwłasnowolnieni częściowo (decyzja sądu — KC art. 16); (4) BRAK ZDOLNOŚCI — KC art. 12: dzieci poniżej 13 lat, osoby ubezwłasnowolnione całkowicie (decyzja sądu — KC art. 13). Polska konstrukcja dóbr osobistych (KC art. 23-24): (1) PODSTAWA — KC art. 23: dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach — klasyczna polska konstrukcja otwartego katalogu, oparta na BGB i Konstytucji RP; (2) ROSZCZENIA OCHRONNE — KC art. 24: zaniechanie naruszenia, dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków, zadośćuczynienie pieniężne, odszkodowanie; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 823 i konstytucyjnej ochronie godności (art. 30 Konstytucji RP); (3) UPRAWNIENIA SPADKOWE — niektóre dobra osobiste przechodzą na spadkobierców (kazuistyka rozbudowana). Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE PANDEKTYSTYCZNEJ KONSTRUKCJI — KC art. 8-32: oparte na BGB; (2) WPROWADZENIE DÓBR OSOBISTYCH JAKO KATEGORII OGÓLNEJ — KC art. 23: szczególna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB (gdzie nie ma ogólnej kategorii dóbr osobistych, ale ochrona przez § 823); (3) UZNANIE ZA ZMARŁEGO — KC art. 29-32: krótsze terminy niż BGB w niektórych przypadkach.
Źródło: KCKP; ABGB §§ 16-23; BGB § 1; KC 1964 art. 8-32
Kolekcja: prawo osobowe