← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4persona iuridica · persona moralis · juristische Person
ang. legal person
juristische Person / personne morale (niemiecki; francuski)
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa cywilnego — każda jednostka organizacyjna wyposażona przez ustawę w osobowość prawną, mająca zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych odrębnie od osób ją tworzących. Klasyczne rzymskie pojęcie — klasyczne ius civile nie znało wyraźnej kategorii "osoby prawnej" (juristische Person), ale operowało konstrukcjami funkcjonalnie do niej zbliżonymi: (1) UNIVERSITAS — klasyczna kategoria klasycznego ius civile, obejmująca: (a) populus Romanus (lud rzymski jako podmiot praw publicznych); (b) civitates (miasta i kolonie); (c) collegia (stowarzyszenia rzemieślnicze, religijne — klasyczne ius civile dla collegia funeraticia; ograniczone przez Lex Iulia de collegiis 7 r. p.n.e., wymagającą zezwolenia senatu); (d) corpora (klasyczne organizacje gospodarcze — np. corpora pistorum — piekarzy, corpora navicularorum — żeglarzy); (2) FISCUS — klasyczna kategoria klasycznego ius civile, obejmująca skarb cesarski; (3) HEREDITAS IACENS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile: spadek nieobjęty (przed przyjęciem przez spadkobiercę) traktowany jako quasi-podmiot praw, klasyczna fikcja zachowana w pandektystyce; (4) PIAE CAUSAE — klasyczne kościelne instytucje dobroczynne, klasyczna konstrukcja prawa kanonicznego rozwinięta przez Justyniana. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną konstrukcję juristische Person; klasyczna teoria F.C. von Savigny'ego (Theorie der juristischen Person als Fiktion — teoria fikcji): osoba prawna jako prawna fikcja, klasyczna konstrukcja zachowana w wielu systemach europejskich; alternatywne teorie: Otto von Gierke (Theorie der realen Verbandsperson — teoria rzeczywistej osoby związkowej, klasyczna konstrukcja niemiecka oparta na średniowiecznym Genossenschaft). BGB §§ 21-89 — Juristische Personen: §§ 21-79 (Vereine — stowarzyszenia, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim collegium); §§ 80-89 (Stiftungen — fundacje, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim piae causae); klasyczna pandektystyczna systematyka. Polski Kodeks cywilny art. 33-43 — fundamentalna polska regulacja: art. 33 (osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną — klasyczna polska konstrukcja zamkniętego katalogu, oparta na zasadzie numerus clausus juristische Personen; klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od niektórych systemów rejestrujących bardziej liberalnie); art. 34 (Skarb Państwa jest w stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nie należącego do innych państwowych osób prawnych); art. 35 (powstanie, ustrój i ustanie osób prawnych określają właściwe przepisy; w wypadkach i w zakresie w przepisach tych przewidzianych organizację i sposób działania osoby prawnej reguluje także jej statut); art. 36 (zmiana statutu osoby prawnej wymagającej rejestracji wymaga wpisu do rejestru); art. 37 (jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą jej wpisu do właściwego rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej); art. 38 (osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie — klasyczna polska konstrukcja teorii organów, oparta na BGB i Gierke); art. 39 (kto jako organ osoby prawnej zawarł umowę w jej imieniu, nie będąc jej organem albo przekraczając zakres umocowania takiego organu, obowiązany jest do zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy, oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o braku umocowania lub o przekroczeniu jego zakresu — klasyczna polska konstrukcja chroniąca dobrą wiarę kontrahenta); art. 40 (Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych, chyba że przepis odrębny stanowi inaczej; państwowe osoby prawne nie ponoszą odpowiedzialności za zobowiązania Skarbu Państwa); art. 41 (jeżeli ustawa lub oparty na niej statut nie stanowi inaczej, siedzibą osoby prawnej jest miejscowość, w której ma siedzibę jej organ zarządzający); art. 42-43 (zasady reprezentacji, wyłączenie ze stosunków cywilnoprawnych); Polska konstrukcja osoby prawnej: (1) NUMERUS CLAUSUS — KC art. 33: tylko jednostki organizacyjne, którym ustawa przyznaje osobowość prawną; klasyczna polska konstrukcja restryktywna, oparta na pandektystycznej tradycji; (2) POWSTANIE — KC art. 35-37: na podstawie odrębnych ustaw, z chwilą wpisu do właściwego rejestru (rejestr handlowy, rejestr stowarzyszeń, rejestr fundacji); (4) STRUKTURA — KC art. 38: osoba prawna działa przez organy (zarząd, rada nadzorcza, walne zgromadzenie/zebranie); klasyczna polska konstrukcja oparta na teorii organów; (5) ZDOLNOŚĆ PRAWNA — KC art. 33: pełna w zakresie celów, dla których została utworzona (klasyczna polska konstrukcja związana ze specyfiką osoby prawnej, w odróżnieniu od pełnej zdolności osób fizycznych); (6) SIEDZIBA — KC art. 41: miejsce siedziby organu zarządzającego; (7) ODPOWIEDZIALNOŚĆ — KC art. 416: za działania organów; (8) USTANIE — przez likwidację, połączenie, podział, upadłość. Polskie typy osób prawnych: (1) SKARB PAŃSTWA — KC art. 34: szczególna polska konstrukcja, klasyczna fundamentalna kategoria publicznoprawna; (2) JEDNOSTKI SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO — gminy, powiaty, województwa (Konstytucja RP art. 165 ust. 2); (3) SPÓŁKI HANDLOWE — Kodeks handlowy z 27 VI 1934 r.: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna; klasyczne polskie konstrukcje korporacyjne; (4) SPÓŁDZIELNIE — Prawo spółdzielcze z 16 IX 1982 r.; klasyczna polska konstrukcja zachowana z PRL; (5) STOWARZYSZENIA — ustawa z 7 IV 1989 r. o stowarzyszeniach: klasyczna polska konstrukcja od 1989 r.; (6) FUNDACJE — ustawa o fundacjach z 6 IV 1984 r.: klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim piae causae i BGB §§ 80-89; (7) KOŚCIOŁY I ZWIĄZKI WYZNANIOWE — szczególne ustawy (np. ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego z 17 V 1989 r.). Handlowe spółki osobowe (Kodeks handlowy z 27 VI 1934 r. — spółka jawna i komandytowa) nie są osobami prawnymi, choć mogą we własnym imieniu nabywać prawa i zaciągać zobowiązania.
Źródło: KCKP; ABGB §§ 26-27; BGB §§ 21-89; KC 1964 art. 33-43 (w brzmieniu do 31 XII 1989 r.); KH 1934
Kolekcja: prawo osobowe