← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4ułomna osoba prawna
ang. organisational unit without legal personality
nicht rechtsfähiger Verein (dawny § 54 BGB — historyczny przykład) (niemiecki)
— Specyficznie polska konstrukcja prawna jednostki, której ustawa przyznaje zdolność prawną mimo braku osobowości prawnej — tzw. ułomna osoba prawna; ogólną kategorię skodyfikowano w prawie polskim dopiero po 1989 r., natomiast w stanie do 31 XII 1989 r. występowały jej poszczególne typy. Klasyczne rzymskie ius civile nie znało wprost kategorii "ułomnej osoby prawnej" w obecnym sensie, ale wykrystalizowało konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) UNIVERSITAS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zorganizowana zbiorowość ludzi traktowana jako jednostka prawna (np. populus Romanus, civitas, collegium); klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile zachowana w pandektystyce; (2) COLLEGIUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zrzeszenie zawodowe lub religijne posiadające pewną zdolność prawną (do umów, do dziedziczenia w niektórych przypadkach); (3) SOCIETAS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, spółka między wspólnikami, traktowana jednak jako stosunek między uczestnikami, nie jako odrębna osoba; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (4) PECULIUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, majątek wydzielony dla osoby alieni iuris (niewolnika, syna), traktowany funkcjonalnie jako jednostka majątkowa choć bez odrębnej zdolności prawnej. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały dystynkcję między osobą prawną (juristische Person) a innymi formami zorganizowania majątku lub zbiorowości. BGB w pierwotnej wersji z 1900 r. uznawał tylko dwie kategorie podmiotów prawa: osoby fizyczne (natürliche Personen) i osoby prawne (juristische Personen); kazuistyka i doktryna niemiecka stopniowo dopuściły jednak konstrukcje pośrednie: (1) NICHT RECHTSFÄHIGER VEREIN — BGB § 54: stowarzyszenie nieposiadające zdolności prawnej, regulowane odpowiednio przepisami o spółce cywilnej (Gesellschaft bürgerlichen Rechts — § 705 i n.); klasyczna pandektystyczna konstrukcja niemiecka, w pierwotnej wersji BGB ograniczona, później rozszerzona przez kazuistykę BGH; (2) OFFENE HANDELSGESELLSCHAFT (OHG) — Handelsgesetzbuch (HGB) §§ 105-160: spółka jawna handlowa, klasyczna niemiecka konstrukcja z bogatym katalogiem zdolności prawnych, choć formalnie nie jest osobą prawną; (3) KOMMANDITGESELLSCHAFT (KG) — HGB §§ 161-177a: spółka komandytowa; (4) BÜRGERLICH-RECHTLICHE GESELLSCHAFT (GbR) — BGB §§ 705-740: spółka cywilna; klasyczna fundamentalna konstrukcja niemiecka. Polskie typy jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi: (1) HANDLOWE SPÓŁKI OSOBOWE — Kodeks handlowy z 27 VI 1934 r.: spółka jawna i komandytowa; (2) WSPÓLNOTA MIESZKANIOWA — tworzy się z mocy ustawy, posiada zdolność prawną; klasyczna polska konstrukcja oryginalna; (3) STOWARZYSZENIE ZWYKŁE — ustawa Prawo o stowarzyszeniach z 7 IV 1989 r.; (4) MASA UPADŁOŚCIOWA — szczególna polska konstrukcja jednostki organizacyjnej w postępowaniu upadłościowym; (6) ODDZIAŁY OSÓB PRAWNYCH — niektóre oddziały (np. zagraniczne spółki) mogą posiadać ograniczoną zdolność prawną; (7) WSPÓLNOTY GRUNTOWE — ustawa o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych z 29 VI 1963 r.: szczególna polska konstrukcja historyczna. Polska konstrukcja zdolności prawnej jednostki: (1) ZAKRES ZDOLNOŚCI — ograniczony do tego, co przyznaje ustawa, klasyczna polska konstrukcja oparta na zasadzie numerus clausus; (2) NABYWANIE PRAW I ZOBOWIĄZAŃ — w sferze majątkowej, klasyczne polskie zastosowania; (3) ZDOLNOŚĆ SĄDOWA — KPC art. 64: jednostka może być stroną postępowania; klasyczna polska konstrukcja procesowa; (4) ZDOLNOŚĆ PROCESOWA — KPC art. 65: jednostka może dokonywać czynności procesowych przez swoje organy lub osoby upoważnione; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB i KH 1934.
Źródło: BGB § 54 (a.F.); HGB §§ 105 i n.; KH 1934 (handlowe spółki osobowe)
Kolekcja: prawo osobowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q7885249