← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5accrescentia et substitutio · Anwachsung und Ersatzberufung
ang. accretion and substitution
— Mechanizmy zastępczego dziedziczenia: przyrost udziału pozostałych spadkobierców (ius accrescendi) oraz wskazanie osoby na wypadek niemożności dziedziczenia powołanego (substitutio). Klasyczne rzymskie ius accrescendi — prawo przyrostu: gdy jeden ze współspadkobierców testamentowych nie nabywa spadku (z powodu śmierci przed spadkodawcą, niezdolności, odrzucenia), jego udział przyrasta proporcjonalnie pozostałym współspadkobiercom z tej samej masy testamentowej. Klasyczne rzymskie substitutiones (podstawienia testamentowe): (1) SUBSTITUTIO VULGARIS — zwykłe podstawienie: testator wskazuje osobę, która wstąpi w miejsce spadkobiercy w razie jego niezdolności lub niechęci do nabycia spadku; (2) SUBSTITUTIO PUPILLARIS — podstawienie pupilarne: dla spadkobiercy małoletniego (impubes), który nie miał jeszcze własnego testamenti factio active; rodzic mógł w testamencie wskazać, kto odziedziczy spadek po dziecku, jeśli umrze ono przed osiągnięciem pełnoletności; (3) SUBSTITUTIO QUASI-PUPILLARIS — analogiczne dla osób niezdolnych do testamentu z powodu choroby psychicznej; (4) SUBSTITUTIO FIDEICOMMISSARIA — powiernicze: spadkobierca otrzymywał spadek z obowiązkiem przekazania go po pewnym czasie wskazanej osobie (klasyczna fideikomisualna konstrukcja, nadużywana w średniowieczu — fideicommissa familiae — dla utrzymywania majątku w rodzinie przez wiele pokoleń, znoszona stopniowo w XVIII-XIX w.). Pandektystyka XIX w. zachowała te kategorie. BGB §§ 2094-2099 — Anwachsung (przyrost), §§ 2096-2099 — Ersatzerbschaft (podstawienie zwykłe), §§ 2100-2146 — Vor- und Nacherbschaft (substitutio fideicommissaria w niemieckiej formie z istotnymi ograniczeniami chroniącymi przed wieczystymi obciążeniami). Code civil zniósł substitutio fideicommissaria w 1804 r. jako sprzeczne z duchem rewolucji i wolności obrotu. KC 1964 art. 965-967, 980 — kompleksowa polska regulacja: art. 963 (podstawienie zwykłe — substitutio vulgaris: spadkodawca może powołać spadkobiercę testamentowego na wypadek, gdyby inna osoba powołana jako spadkobierca ustawowy lub testamentowy nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą; podstawiony nabywa spadek tak, jakby był pierwotnie powołany); art. 964 (podstawienie powiernicze — substitutio fideicommissaria: ustawowa konwersja/zakaz; rozrządzenie, w którym spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do zachowania nabytego spadku i pozostawienia go innej osobie, traktowane jest jako podstawienie zwykłe, a obciążenie wieczyste jest niedopuszczalne); art. 965 (przyrost — ius accrescendi: jeżeli spadkodawca powołał kilku spadkobierców testamentowych, a jeden z nich nie chce lub nie może być spadkobiercą, jego udział, w braku odmiennej woli spadkodawcy, przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym proporcjonalnie do ich udziałów — klasyczna zasada, dotyczy tylko dziedziczenia testamentowego). Polskie ujęcie: pełna recepcja substitutio vulgaris i ius accrescendi z odrzuceniem substitutio fideicommissaria (w przeciwieństwie do BGB Vor- und Nacherbschaft, polskie prawo nie zna tej konstrukcji). Charakterystyczna polska zasada przyrostu: dotyczy tylko dziedziczenia testamentowego — w dziedziczeniu ustawowym brak udziału jednego spadkobiercy nie powoduje przyrostu pozostałych w tej samej linii, lecz przesunięcie do następnej linii dziedziczenia ustawowego (KC art. 932-940).
Źródło: Ius accrescendi, substitutio vulgaris, pupillaris, fideicommissaria (rzymskie); fideicommissa familiae (średniowieczne); pandektystyka; BGB §§ 2094-2146; Code civil (zniesienie 1804 r.); KC 1964 art. 963-965, 932-940
Kolekcja: prawo spadkowe