← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4revocatio testamenti · Widerruf des Testaments
ang. revocation of the testament
— Czynność testatora zmierzająca do zniesienia skuteczności wcześniej sporządzonego testamentu — fundamentalna konstrukcja prawa spadkowego, oparta na klasycznej zasadzie ambulatoria voluntas testatoris. Klasyczna rzymska zasada ambulatoria voluntas testatoris — klasyczna pretorska konstrukcja klasycznego ius civile, wola testatora może być zmieniana do śmierci, klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie sposoby odwołania testamentu: (1) ADUSTIO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, fizyczne zniszczenie tablic woskowych testamentu (np. spalenie, połamanie); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) NOVUM TESTAMENTUM — sporządzenie nowego testamentu, klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, w razie konfliktu treści — pierwszeństwo testamentu nowszego; (3) ABLATIO SIGNORUM — klasyczna konstrukcja prawa poklasycznego, usunięcie pieczęci świadków z testamentu pretorskiego; (4) REVOCATIO PRO RATA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, częściowe odwołanie postanowień. Klasyczne rzymskie zasady odwołania: (1) PIERWSZEŃSTWO TESTAMENTU NOWSZEGO — klasyczna fundamentalna pretorska konstrukcja, w razie sprzeczności pierwszeństwo nowszego (D. 28.4); (2) DOMNIEMANIE WOLI ODWOŁANIA — klasyczna pretorska konstrukcja, w razie sporządzenia nowego testamentu domniemanie pełnego odwołania starego; (3) FORMA ODWOŁANIA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, odwołanie wymagało formy odpowiedniej dla testamentu (in pari forma). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne sposoby odwołania testamentu. Code civil 1804 r. art. 1035-1038 — fundamentalna francuska regulacja: trzy sposoby odwołania: (1) PRZEZ NOWY TESTAMENT — art. 1035: testament późniejszy odwołuje wcześniejszy w sprzeczności z nim; (2) PRZEZ AKT NOTARIALNY — art. 1035: szczególna deklaracja odwołania w formie aktu notarialnego; (3) PRZEZ ZNISZCZENIE — art. 1038: zniszczenie testamentu z zamiarem odwołania; klasyczna francuska konstrukcja zachowana z modyfikacjami. ABGB §§ 713-726 — analogiczna austriacka regulacja: odwołanie wyraźne (przez nowy testament lub deklarację notarialną) lub dorozumiane (przez zniszczenie); klasyczna austriacka konstrukcja. BGB §§ 2253-2258 — fundamentalna niemiecka regulacja: § 2253 (Widerruf des Testaments — odwołanie testamentu): testator może w każdej chwili odwołać testament w całości lub w części; § 2254 (Widerruf durch späteres Testament — odwołanie przez późniejszy testament): nowy testament odwołuje wcześniejszy w razie sprzeczności; § 2255 (Widerruf durch Vernichtung — odwołanie przez zniszczenie): w razie zniszczenia testamentu z zamiarem odwołania, domniemanie odwołania; § 2256 (Rücknahme des öffentlichen Testaments — wycofanie testamentu publicznego): testator może odebrać testament publiczny z urzędu, co skutkuje odwołaniem; § 2257 (Widerruf des Widerrufs — odwołanie odwołania): w razie odwołania odwołania, pierwszy testament odzyskuje moc; § 2258 (Verhältnis zwischen Testamenten — relacja między testamentami): klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja kompleksowa. Polski Kodeks cywilny art. 946-947 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 946 (odwołanie testamentu może nastąpić bądź w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament, bądź też w ten sposób, że w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie w ten sposób, że dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień — klasyczna polska fundamentalna konstrukcja, oparta na BGB §§ 2253-2255 i klasycznym ius civile, fundamentalna polska regulacja); KC art. 947 (jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, ulegają odwołaniu tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu — klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji, klasyczna polska konstrukcja częściowego odwołania). Polska konstrukcja odwołania testamentu: (1) ZASADA SWOBODY ODWOŁANIA — KC art. 946: testator może w każdej chwili odwołać testament; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznej zasadzie ambulatoria voluntas testatoris; (2) SPOSOBY ODWOŁANIA — KC art. 946: (a) sporządzenie nowego testamentu; (b) zniszczenie testamentu w zamiarze odwołania; (c) pozbawienie cech, od których zależy ważność (np. usunięcie podpisu, daty); (d) dokonanie zmian, z których wynika wola odwołania; klasyczna polska konstrukcja kompleksowa; (3) FORMA ODWOŁANIA — odpowiednia dla testamentu (klasyczna zasada in pari forma); klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (4) ODWOŁANIE PEŁNE LUB CZĘŚCIOWE — KC art. 947: w razie braku wyraźnego odwołania, ulegają odwołaniu tylko postanowienia sprzeczne z nowym testamentem; klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (5) ZAMIAR ODWOŁANIA — KC art. 946: konieczny element subiektywny, klasyczna polska konstrukcja chroniąca przed przypadkowym zniszczeniem; (6) ODWOŁANIE TESTAMENTU NOTARIALNEGO — wymaga odebrania z notariusza lub sporządzenia nowego oświadczenia w formie aktu notarialnego; klasyczna polska konstrukcja formalna. Polskie typy odwołania testamentu: (1) ODWOŁANIE PRZEZ NOWY TESTAMENT — KC art. 946: najczęstsza forma, klasyczna polska konstrukcja; (2) ODWOŁANIE PRZEZ ZNISZCZENIE — KC art. 946: fizyczne zniszczenie z zamiarem odwołania; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim adustio; (3) ODWOŁANIE PRZEZ POZBAWIENIE CECH ISTOTNYCH — KC art. 946: usunięcie podpisu, daty, zamazanie tekstu; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (4) ODWOŁANIE PRZEZ DOKONANIE ZMIAN — KC art. 946: dopiski, zmiany w treści, klasyczna polska konstrukcja elastyczna; (5) ODWOŁANIE CZĘŚCIOWE — KC art. 947: w razie braku wyraźnego odwołania, ulegają odwołaniu tylko postanowienia sprzeczne z nowym testamentem. Polskie zasady relacji między testamentami (KC art. 947): (1) PIERWSZEŃSTWO TESTAMENTU NOWSZEGO — w razie sprzeczności, klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (2) DOMNIEMANIE NIEODWOŁANIA — w razie braku wyraźnego odwołania, postanowienia niesprzeczne pozostają w mocy; klasyczna polska konstrukcja zachowująca wolę testatora; (3) MOŻLIWOŚĆ KILKU TESTAMENTÓW W RÓŻNYCH FORMACH — np. testament notarialny + testament własnoręczny: w razie braku odwołania, ulegają odwołaniu tylko postanowienia sprzeczne; klasyczna polska kazuistyka SN. Polskie cechy: (1) ZASADA SWOBODY ODWOŁANIA — KC art. 946: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (2) BOGATY KATALOG SPOSOBÓW — KC art. 946: klasyczna polska konstrukcja kompleksowa; (3) ODWOŁANIE CZĘŚCIOWE PRZY KONFLIKCIE TESTAMENTÓW — KC art. 947: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (4) WYMÓG ZAMIARU ODWOŁANIA — KC art. 946: klasyczna polska konstrukcja chroniąca przed przypadkowymi czynnościami; (5) FORMA ODPOWIEDNIA DLA TESTAMENTU — klasyczna polska konstrukcja in pari forma; (6) MOŻLIWOŚĆ ODWOŁANIA ODWOŁANIA — w razie sporządzenia trzeciego testamentu odwołującego drugi, pierwszy testament może odzyskać moc (jeśli była taka wola testatora); klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 2257. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA SYSTEMATYKA — KC art. 946-947 + BGB §§ 2253-2258: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) PODOBNE SPOSOBY ODWOŁANIA — KC art. 946: nowy testament, zniszczenie, pozbawienie cech; (3) PODOBNA ZASADA CZĘŚCIOWEGO ODWOŁANIA — KC art. 947 + BGB § 2258.
Źródło: Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok Code Napoléon) art. 1035-1038; ABGB §§ 713-726; BGB §§ 2253-2258; KC 1964 art. 946
Kolekcja: prawo spadkowe