← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4dispositiones testamentariae · letztwillige Verfügungen
ang. testamentary dispositions
— Postanowienia testamentu wywołujące skutki majątkowe — w szczególności zapisy, polecenia, podstawienia, ustanowienia spadkobiercy, wydziedziczenia. Klasyczne rzymskie pojęcie testamentum — formalna ostatnia wola spadkodawcy z konkretnymi rozrządzeniami. Klasyczne rzymskie kategorie rozrządzeń testamentowych: (1) HEREDIS INSTITUTIO — ustanowienie spadkobiercy (uniwersalnego sukcesora); klasyczne wymaganie: testament musiał zawierać heredis institutio jako "głowę i fundament" testamentu (caput et fundamentum testamenti); bez ustanowienia spadkobiercy testament był nieważny (justyniańska reforma złagodziła ten wymóg); (2) LEGATUM — zapis (singular successio) — przekazanie konkretnej rzeczy lub świadczenia majątkowego konkretnej osobie (legatariusz); klasyczne typy: legatum per vindicationem (rzeczowe — bezpośrednie przeniesienie własności), legatum per damnationem (obligacyjne — zobowiązanie spadkobiercy), legatum sinendi modo (cierpiętliwy — spadkobierca pozwala legatariuszowi wziąć rzecz), legatum per praeceptionem (preferencyjny — dla współspadkobiercy); justyniańska reforma uniformizowała legatum jako jeden typ obligacyjny; (3) FIDEICOMMISSUM — zlecenie powiernicze (od augustowskich konstytucji) — nieformalne życzenie pod nakazem moralnym, ostatecznie z mocą wykonawczą; (4) MODUS (POLECENIE) — zobowiązanie spadkobiercy lub legatariusza do określonego zachowania (np. ustanowienie pomnika, wsparcie krewnych); (5) SUBSTITUTIO — podstawienie spadkobiercy: substitutio vulgaris (zwykłe — gdy ustanowiony nie nabył spadku), substitutio pupillaris (gdy spadkobierca jest małoletni), substitutio fideicommissaria (powiernicze — z wymogiem przekazania spadku po pewnym czasie); (6) EXHEREDATIO — wydziedziczenie (pozbawienie zachowku przez wyraźne i uzasadnione oświadczenie). Pandektystyka XIX w. zachowała tę systematykę. Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok Code Napoléon) art. 967-1100. ABGB §§ 552-720. BGB §§ 1937-2273 — Verfügungen von Todes wegen: §§ 1937-1941 (Erbeinsetzung — ustanowienie spadkobiercy); §§ 1939-1969 (Vermächtnis — zapis); §§ 1940 (Auflage — polecenie); §§ 2092-2099 (substitutiones — Vor- und Nacherbschaft, Ersatzerbschaft); §§ 2100-2146 (Vorerbe und Nacherbe — substitutio fideicommissaria w niemieckiej formie). KC 1964 art. 941-993, 968-988 — kompleksowa polska regulacja: art. 941 (forma testamentu); art. 959 (ustanowienie spadkobiercy testamentowego); art. 961 (wydziedziczenie — z taksatywnymi powodami: rażące nieprzestrzeganie norm społecznych, popełnienie przestępstwa wobec spadkodawcy, uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych); art. 968-981 (zapis — w polskiej regulacji jako instytucja obligacyjna); art. 982-985 (polecenie — Auflage); art. 967 (zapis przyszłej rzeczy — Vorausvermächtnis dla współspadkobiercy); art. 962-963 (warunek i termin w testamencie — z ograniczeniami chroniącymi spadkobiercę).
Źródło: Testamentum, heredis institutio, legatum (per vindicationem, per damnationem), fideicommissum, modus, substitutio, exheredatio (rzymskie); Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok Code Napoléon) art. 967-1100; ABGB §§ 552-720; BGB §§ 1937-2273; KC 1964 art. 941-990 w brzmieniu pierwotnym (m.in. powołanie spadkobiercy, zapis zwykły, polecenie, wykonawca testamentu)
Kolekcja: prawo spadkowe