← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3rozporządzenie testamentowe · testamentum · testament holograficzny i allograficzny
ang. testament (will)
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa spadkowego — jednostronna, osobista czynność prawna mortis causa, w której spadkodawca rozporządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Klasyczne rzymskie pojęcie testamentum — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczna definicja Modestyna D. 28.1.1: testamentum est voluntatis nostrae iusta sententia de eo, quod quis post mortem suam fieri velit (testament jest słuszną wypowiedzią naszej woli o tym, co kto chce, by się stało po jego śmierci). Klasyczne rzymskie typy testamentu: (1) TESTAMENTUM CALATIS COMITIIS — klasyczna archaiczna forma na zgromadzeniach kuriach (przed komicjami); (2) TESTAMENTUM IN PROCINCTU — żołnierski na polu bitwy; (3) TESTAMENTUM PER AES ET LIBRAM — klasyczna ius civile forma z 5 świadkami i librypensem (mancipatio familiae); (4) TESTAMENTUM HOLOGRAPHUM — klasyczna konstrukcja poklasyczna, własnoręcznie napisany przez testatora (rzadszy w klasycznym ius civile, częsty po Konstantynie Wielkim 320 r. n.e.); (5) TESTAMENTUM TRIPERTITUM — klasyczna justyniańska forma syntetyczna z trzech składników: ius civile (5 świadków), ius praetorium (siedmiu świadków + pieczęcie), constitutiones (ratyfikacja sędziowska). Klasyczne rzymskie zasady: (1) UNUS ACTUS — testament jako jeden akt, nie ratujący w przypadku przerw; (2) NEMO PRO PARTE — zakaz częściowego dziedziczenia testamentowego i ustawowego z tej samej osoby; (3) TESTAMENTI FACTIO ACTIVA i PASSIVA — zdolność do testowania i do bycia spadkobiercą; (4) PORTIO DEBITA — szczególne reguły zachowku (legitima pars) dla najbliższych krewnych. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę konstrukcję. BGB §§ 2064-2273 — kompleksowa regulacja Testament: rodzaje, forma, treść, odwołanie, nieważność. Klasyczne niemieckie typy: ordentliches Testament (zwykły — własnoręczny § 2247, notarialny § 2232), außerordentliches Testament (nadzwyczajny — przed wójtem § 2249, w razie izolacji § 2250, na statku § 2251). Code civil art. 967-1022 — analogiczna francuska regulacja: testament authentique (notarialny), testament olographe (własnoręczny), testament mystique (sekretny — coraz rzadszy). Polski KC 1964 art. 941-985 — fundamentalna polska regulacja: art. 941 (rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament — klasyczna polska zasada wyłączności testamentu jako formy rozrządzenia); art. 942 (testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy — klasyczna polska zasada osobistego charakteru, w odróżnieniu od BGB § 2265 dopuszczającego testamenty wspólne małżonków); art. 943 (spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia — klasyczna polska zasada wolności testowania); art. 944 (zdolność do testowania — pełna zdolność do czynności prawnych, osobisty charakter); art. 945 (przyczyny nieważności — stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji, błąd, podstęp, groźba). Polskie typy testamentów — KC art. 949-958: (1) WŁASNORĘCZNY (HOLOGRAFICZNY) — KC art. 949: napisany w całości pismem ręcznym spadkodawcy, podpisany i opatrzony datą; klasyczna polska forma najpopularniejsza; (2) NOTARIALNY — KC art. 950: w formie aktu notarialnego sporządzonego przez notariusza; klasyczna polska forma najmocniejsza dowodowo; (3) ALLOGRAFICZNY (URZĘDOWY) — KC art. 951: oświadczenie woli przed wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), starostą, marszałkiem województwa, sekretarzem powiatu lub gminy lub kierownikiem urzędu stanu cywilnego, w obecności dwóch świadków; klasyczna polska forma alternatywna; (4) USTNY — KC art. 952: gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy lub gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione; w obecności trzech świadków, z pisemnym potwierdzeniem; klasyczna polska forma nadzwyczajna; (5) PODRÓŻNY — KC art. 953: na polskim statku morskim lub powietrznym, przed dowódcą lub jego zastępcą, w obecności dwóch świadków; szczególna forma; (6) WOJSKOWY — KC art. 954: tylko przez żołnierzy w czasie mobilizacji lub wojny, na zasadach określonych przez Ministra Obrony Narodowej; szczególna forma. Polska konstrukcja: (1) WYŁĄCZNOŚĆ FORM TESTAMENTOWYCH — KC art. 941: rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci możliwe tylko przez testament; (2) ODWOŁALNOŚĆ — KC art. 943: w każdej chwili, bez ograniczeń, klasyczna polska zasada wolności testowania; (3) OSOBISTY CHARAKTER — KC art. 944 § 2: niedopuszczalność testowania przez przedstawiciela; (4) ZAKAZ TESTAMENTÓW WSPÓLNYCH — KC art. 942: w odróżnieniu od BGB § 2265, polskie prawo nie dopuszcza testamentu wspólnego małżonków (klasyczna polska osobliwość chroniąca autonomię testowania każdego z małżonków); (5) TREŚĆ — KC art. 941-985: powołanie spadkobierców, podstawienie, zapisy zwykłe (KC art. 968), polecenia (KC art. 982), wykonawca testamentu (KC art. 986).
Źródło: Code Napoléon art. 893-1095; ABGB §§ 552-603; BGB §§ 1937-2273; Tom X cz. 1; KC 1964 art. 941-958
Kolekcja: prawo spadkowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q155656