← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5testis testamenti · Testamentszeuge
ang. witness to the testament
— Osoba uczestnicząca przy sporządzeniu testamentu w formie wymagającej świadków — kategoria istotna dla form alograficznej, ustnej, podróżnej, wojskowej. Klasyczne rzymskie pojęcie testes testamenti — świadkowie testamentu, początkowo w testamentum per aes et libram (forma libralna z 5 świadkami i librypensem), później w testamentum tripertitum justyniańskim (7 świadków). Klasyczne rzymskie wymogi świadków: (1) civis Romanus pubes (obywatele rzymscy pełnoletni); (2) sui iuris (samodzielni, nie pod patria potestate); (3) niewykluczeni osobno (np. głuchoniemi, niewolnicy, kobiety w klasycznym ius civile); (4) nieinteresowani majątkowo w testamencie (zazwyczaj nie mogą być spadkobiercami ani legatariuszami z tego samego testamentu — zasada ne qua per testes commodorum spes ad testimonia adferatur — żeby nadzieja korzyści nie wpływała na świadectwo); (5) obecność jednoczesna i nieprzerwana — uno actu (w jednym akcie, bez przerwy). Klasyczna rzymska zasada favor testamenti — drobne uchybienia formalne nie unieważniały testamentu, jeśli wola testatora była jednoznaczna. Pandektystyka XIX w. zachowała te zasady jako Testamentszeugen. Testament własnoręczny (eigenhändiges Testament) według BGB nie wymagał świadków; wymóg świadków dotyczył form publicznych i nadzwyczajnych, zależnie od historycznej redakcji prawa niemieckiego (BGB a.F. §§ 2231 i nast.; Testamentgesetz z 31 VII 1938 r.). Współczesny BGB §§ 2249-2250 (Nottestamente — testamenty szczególne ze świadkami w sytuacjach niebezpieczeństwa życia). KC 1964 art. 956-957 — kompleksowa polska regulacja świadków testamentu: art. 956 — nie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu: (1) kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych — wyklucza małoletnich (poniżej 18 lat) i ubezwłasnowolnionych; (2) niewidomy, głuchy lub niemy — klasyczne wykluczenia z powodu niemożności pełnego uczestnictwa w czynności; (3) kto nie może czytać i pisać — klasyczna polska restrykcja związana z wymogami niektórych form (np. odczytanie testamentu); (4) kto nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament — wymóg językowy; (5) skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania — szczególne wykluczenie ze względu na wiarygodność. Art. 957 — nie może być świadkiem przy sporządzeniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść (zarówno bezpośrednia — np. zapis, jak i pośrednia — np. zwolnienie z długu); także małżonek tej osoby, jej krewny lub powinowaty pierwszego i drugiego stopnia oraz osoba pozostająca z nią w stosunku przysposobienia (klasyczna polska zasada bezstronności — zachowuje rzymską zasadę ne qua per testes commodorum spes adferatur). Polskie skutki naruszenia: (1) NIEWAŻNOŚĆ POSTANOWIEŃ KORZYSTNYCH DLA ŚWIADKA — KC art. 957 § 2 — jeżeli świadkiem była osoba wymieniona w § 1, nieważne jest tylko postanowienie, które przysporzyło korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia; reszta testamentu pozostaje ważna; (2) NIEWAŻNOŚĆ TESTAMENTU JAKO CAŁOŚCI — KC art. 956 — gdy świadek nie spełniał ogólnych wymogów (nie miał zdolności do czynności prawnych, był niewidomy/głuchy/niemy itd.) — testament w całości nieważny, jeśli wymagał świadków. Polskie formy testamentu wymagające świadków: testament alograficzny (KC art. 951 — przed urzędnikiem stanu cywilnego z dwoma świadkami), testament ustny (KC art. 952 — w razie niebezpieczeństwa życia, w obecności trzech świadków), testament podróżny (KC art. 953 — przed dowódcą statku/samolotu z dwoma świadkami), testament wojskowy (KC art. 954 — szczególne formy w czasie wojny). Testament holograficzny (KC art. 949) i notarialny (KC art. 950) nie wymagają świadków — najpopularniejsze polskie formy.
Źródło: Testes testamenti, ne qua per testes commodorum spes adferatur (rzymskie); pandektystyka (Testamentszeugen); BGB §§ 2249-2250; KC 1964 art. 949-957
Kolekcja: prawo spadkowe