← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3registrum status civilis · Personenstandsregister
ang. civil status register
état civil / Personenstandsregister (francuski; niemiecki)
— System urzędowej rejestracji zdarzeń kształtujących stan cywilny człowieka (urodzenia, małżeństwa, zgony) — klasyczna instytucja administracyjno-prawna o fundamentalnym znaczeniu dla obrotu cywilnego i ochrony praw osób. Klasyczne rzymskie pojęcie status civilis — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, charakterystyka prawna człowieka oparta na trzech statusach (status libertatis, status civitatis, status familiae); klasyczne ius civile nie znało jednak systematycznego rejestru stanu cywilnego w obecnym sensie. Klasyczne rzymskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) PROFESSIO LIBERORUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zgłoszenie urodzenia dziecka przez ojca rodziny do urzędników rejestracyjnych (od reformy cesarza Marka Aureliusza, za jego panowania w II w. n.e.); klasyczna pretorska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (2) ALBUM DECURIONUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, lista członków rad miejskich; (3) CENSUS — klasyczne ius civile rzymskie, spis ludności i majątku do celów podatkowych i wojskowych, klasyczna konstrukcja od początku Republiki. Klasyczne ius civile średniowieczne: rejestry kościelne początkowo nieobowiązkowe, klasyczne dzieło prowadzone głównie przez parafie. Sobór trydencki (1545-1563): obowiązkowe registra baptismorum, copulatorum, mortuorum (rejestry chrztów, ślubów, zgonów) prowadzone przez proboszczów (klasyczna fundamentalna konstrukcja Kościoła rzymskokatolickiego, dekret Tametsi z 1563 r.); klasyczna konstrukcja rozszerzona później na inne wyznania. Sekularyzacja w okresie rewolucji francuskiej: dekret z 20 IX 1792 r. — état civil prowadzony przez urzędników świeckich, klasyczna fundamentalna francuska reforma. Code civil art. 34-101 — klasyczna szczegółowa francuska regulacja état civil, klasyczna fundamentalna konstrukcja XIX w., zachowana z modyfikacjami do dziś. Reformy XIX w. w innych krajach europejskich: (1) PRUSY — pruska ustawa o rejestracji stanu cywilnego z 9 III 1874 r. (świeckie rejestry stanu cywilnego, klasyczna pruska reforma), a następnie ogólnoniemiecka Reichsgesetz über die Beurkundung des Personenstandes und die Eheschließung z 6 II 1875 r. (RGBl. 1875 S. 23), wprowadzająca świeckie urzędy stanu cywilnego w całej Rzeszy; (2) AUSTRIA — rejestry parafialne do 1 VIII 1939 r., później świeckie urzędy; (3) ROSJA — rejestry parafialne do dekretu z 18 XII 1917 r. (po rewolucji bolszewickiej), później świeckie urzędy stanu cywilnego (ZAGS); (4) WIELKA BRYTANIA — General Register Office od 1837 r. BGB nie zawiera wyraźnej regulacji rejestru stanu cywilnego (regulacja w Personenstandsgesetz): klasyczna niemiecka konstrukcja oparta na specjalnej ustawie. Polska — historia rejestracji stanu cywilnego: (1) DAWNE KSIĘGI METRYKALNE — klasyczne polskie rejestry parafialne od końca XVI w., klasyczna konstrukcja oparta na soborze trydenckim, klasyczne polskie zachowane archiwa parafialne; (2) DEKRET Z 25 IX 1945 R. PRAWO O AKTACH STANU CYWILNEGO — klasyczna polska fundamentalna reforma powojenna, wprowadzająca świeckie urzędy stanu cywilnego (USC) na całym terytorium Polski; klasyczna polska konstrukcja oparta na francuskim modelu; (3) USTAWA Z 29 IX 1986 R. PRAWO O AKTACH STANU CYWILNEGO — klasyczna polska reforma modernizacyjna. Polska konstrukcja rejestru stanu cywilnego: (1) PROWADZENIE PRZEZ URZĄD STANU CYWILNEGO (USC) — kierownik urzędu jako organ rejestrujący; klasyczna polska konstrukcja administracyjna; (2) AKTY STANU CYWILNEGO — trzy podstawowe: akt urodzenia, akt małżeństwa, akt zgonu; (3) DOMNIEMANIE PRAWDZIWOŚCI — akt stanu cywilnego stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych; klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (4) ZASADA WYŁĄCZNOŚCI DOWODOWEJ — KRO art. 4: niedopuszczalność zastąpienia aktu innym dowodem; klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu. Polskie typy aktów stanu cywilnego: (1) AKT URODZENIA — zawiera dane dziecka, rodziców, świadków; (2) AKT MAŁŻEŃSTWA — dwie formy zawarcia małżeństwa: (a) cywilna (przed kierownikiem USC); (b) wyznaniowa ze skutkami cywilnymi (małżeństwo konkordatowe); (3) AKT ZGONU — zawiera dane zmarłego, przyczyny zgonu, świadków; (4) AKTY POBOCZNE — wzmianki dodatkowe, sprostowania, uzupełnienia. Polskie zmiany w aktach stanu cywilnego: (1) SPROSTOWANIE — w razie błędu pisarskiego lub merytorycznego; (2) UZUPEŁNIENIE — w razie braku pewnych danych; (3) UNIEWAŻNIENIE AKTU — w razie wadliwości fundamentalnej (np. wskutek wyroku unieważniającego małżeństwo); (4) WZMIANKI DODATKOWE — adnotacje o zmianach (rozwód, zmiana nazwiska, śmierć małżonka). Polskie cechy: (1) PROWADZENIE PRZEZ URZĘDNIKÓW ŚWIECKICH — od dekretu z 25 IX 1945 r.: klasyczna polska konstrukcja sekularyzacyjna; (2) WYŁĄCZNOŚĆ DOWODOWA — KRO art. 4: klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (3) ZACHOWANIE DAWNYCH KSIĄG METRYKALNYCH — klasyczne polskie archiwa parafialne (do 1945 r.) i USC (po 1945 r.) jako materiały archiwalne. Polska konstrukcja w stosunku do BGB i Personenstandsgesetz: (1) PODOBNA SYSTEMATYKA — oparta na pandektystycznej tradycji i niemieckim modelu Personenstandsgesetz; (2) MAŁŻEŃSTWO KONKORDATOWE — szczególna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB (gdzie małżeństwa religijne nie wywołują skutków cywilnych bez osobnego ślubu cywilnego); klasyczna polska osobliwość konfesyjna.
Źródło: Code civil art. 34-101; Preußisches Gesetz vom 9. März 1874; Reichsgesetz vom 6. Februar 1875, RGBl. 1875 S. 23; dekret z 25 IX 1945 r.; ustawa z 29 IX 1986 r.
Kolekcja: prawo osobowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q2072412