← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4usus · usus · Gebrauchsrecht
ang. use (usus)
— Rzymskie ius utendi — uprawnienie do używania cudzej rzeczy bez pobierania pożytków; w prawie nowożytnym element treści ograniczonych praw (np. użytkowanie) — klasyczna kategoria klasycznego ius civile, w polskim KC z 1964 r. nie zachowana jako samodzielne ograniczone prawo rzeczowe. Klasyczne rzymskie pojęcie usus — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, służebność osobista uprawniająca do używania cudzej rzeczy bez pobierania pożytków; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie kategorie służebności osobistych: (1) USUSFRUCTUS — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, użytkowanie z prawem do pożytków, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) USUS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, używanie cudzej rzeczy bez prawa do pożytków; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) HABITATIO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prawo zamieszkiwania w cudzym domu; (4) OPERAE SERVORUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prawo do usług niewolników; (5) OPERAE ANIMALIUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prawo do usług zwierząt. Klasyczne rzymskie cechy usus: (1) PRAWO NIEZBYWALNE — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, służebność osobista jest niezbywalna; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) PRAWO NIEDZIEDZICZNE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, służebność osobista wygasa ze śmiercią uprawnionego; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) UPRAWNIENIE DO UŻYWANIA — klasyczna fundamentalna konstrukcja, używanie zgodnie z naturą rzeczy; (4) BRAK PRAWA DO POŻYTKÓW — klasyczna pretorska konstrukcja, w odróżnieniu od ususfructus; klasyczna fundamentalna dystynkcja zachowana w pandektystyce; (5) MOŻLIWOŚĆ POBIERANIA POŻYTKÓW NA WŁASNE POTRZEBY — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile poklasycznego, ograniczona do potrzeb gospodarstwa domowego (np. plony z ogrodu na własne potrzeby); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie zasady stosowania usus: (1) ZASADA SALVA RERUM SUBSTANTIA — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, używanie z zachowaniem substancji rzeczy; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) ZASADA SECUNDUM NATURAM REI — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, używanie zgodnie z naturą rzeczy; (3) BONO ET AEQUO USUS — klasyczna pretorska zasada, używanie w sposób uczciwy i sprawiedliwy. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie usus: (1) DOKTRYNA NIEMIECKA — Gebrauch (używanie), klasyczna pandektystyczna konstrukcja, jako element treści ograniczonych praw rzeczowych (Nießbrauch, Pfandrecht); klasyczna fundamentalna kategoria niemieckiego prawa rzeczowego; (2) DOKTRYNA AUSTRIACKA — Gebrauchsrecht (prawo używania), klasyczna austriacka konstrukcja ABGB §§ 504-509; klasyczna fundamentalna kategoria austriackiego prawa rzeczowego, zachowana w prawie austriackim; (3) DOKTRYNA FRANCUSKA — droit d'usage (prawo używania), klasyczna francuska konstrukcja Code civil art. 625-636. ABGB §§ 504-509 — fundamentalna austriacka regulacja: §§ 504-509 (Gebrauchsrecht — prawo używania): klasyczna austriacka konstrukcja kompleksowa, zachowana w prawie austriackim do współczesności jako odrębne ograniczone prawo rzeczowe; klasyczna fundamentalna kategoria austriackiego prawa rzeczowego. Code civil art. 625-636 — francuska regulacja: l'usage (używanie) jako odrębne prawo rzeczowe, klasyczna francuska konstrukcja kompleksowa zachowana do współczesności. BGB nie zawiera regulacji usus jako odrębnego ograniczonego prawa rzeczowego; klasyczna pandektystyczna konstrukcja niemieckiej recepcji włączyła usus jako element treści użytkowania (Nießbrauch, BGB §§ 1030-1089); klasyczna fundamentalna konstrukcja niemiecka. Polskie historyczne znaczenie usus: (1) PRAWO STAROŻYTNE I ŚREDNIOWIECZNE — klasyczna polska konstrukcja w prawie polskim, oparta na ius commune; klasyczne polskie zastosowanie historyczne; (2) OKRES MIĘDZYWOJENNY — klasyczna polska konstrukcja zachowana w prawach dzielnicowych: (a) W ZABORZE AUSTRIACKIM (GALICJA) — Gebrauchsrecht na podstawie ABGB §§ 504-509; klasyczna polska konstrukcja Galicji; (b) W ZABORZE PRUSKIM — brak odrębnego usus, klasyczna pandektystyczna konstrukcja włączona do Nießbrauch BGB §§ 1030-1089; (c) W ZABORZE ROSYJSKIM — droit d'usage na podstawie Code Napoléon art. 625-636 (numeracja Code Napoléon, nie KCKP — to rozdział Code civil o droit d'usage et d'habitation); klasyczna polska konstrukcja Kongresówki; (3) UNIFIKACJA Z 1946 R. — klasyczna polska reforma unifikacyjna, dekret z 11 X 1946 r. — Prawo rzeczowe nie utrzymał usus jako odrębnego prawa, klasyczna polska konstrukcja eliminująca; (4) KODEKS CYWILNY Z 23 IV 1964 R. — kodyfikacja, która nie utrzymała usus jako odrębnego ograniczonego prawa rzeczowego; klasyczna polska konstrukcja konsekwentna. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC z 23 IV 1964 r. nie zna kategorii usus jako odrębnego ograniczonego prawa rzeczowego; klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję; uprawnienie do używania cudzej rzeczy stanowi w polskim KC element treści innych praw (użytkowania, służebności, najmu, dzierżawy, użyczenia); klasyczna polska konstrukcja systemowa. Polskie współczesne odpowiedniki funkcjonalne usus: (1) UŻYTKOWANIE — KC art. 252-284: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile usus fructus i BGB Nießbrauch; klasyczne polskie zastosowanie kompleksowe (z prawem do pożytków); (2) UŻYTKOWANIE NIEPRAWIDŁOWE — KC art. 264: klasyczna polska konstrukcja, użytkowanie rzeczy zużywalnych z obowiązkiem zwrotu rzeczy tego samego rodzaju; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile quasi ususfructus; (3) SŁUŻEBNOŚĆ MIESZKANIA — KC art. 301-302: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile habitatio; klasyczne polskie zastosowanie; (4) UMOWA UŻYCZENIA — KC art. 710-719: klasyczna polska konstrukcja zobowiązaniowa, oparta na klasycznym ius civile commodatum; klasyczne polskie zastosowanie; (5) UMOWA NAJMU — KC art. 659-692: klasyczna polska konstrukcja zobowiązaniowa; (6) UMOWA DZIERŻAWY — KC art. 693-708: klasyczna polska konstrukcja zobowiązaniowa, z prawem do pożytków. Polska konstrukcja użytkowania (KC art. 252-284) jako współczesnego odpowiednika usus z dodanym prawem do pożytków: (1) FUNDAMENTALNA REGULACJA — KC art. 252 (rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie) — klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile usus fructus i BGB Nießbrauch); (2) ELEMENTY: (a) IUS UTENDI — używanie cudzej rzeczy (klasyczne polskie zastosowanie usus); (b) IUS FRUENDI — pobieranie pożytków (klasyczne polskie zastosowanie ususfructus); (3) NIEZBYWALNOŚĆ — KC art. 254: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (4) NIEDZIEDZICZNOŚĆ — KC art. 266: klasyczna polska konstrukcja, użytkowanie wygasa ze śmiercią uprawnionego (z wyjątkami). Polska konstrukcja w stosunku do BGB i ABGB: (1) BRAK ODRĘBNEJ INSTYTUCJI USUS W KC — klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od ABGB §§ 504-509 (Gebrauchsrecht jako odrębne prawo rzeczowe); (2) PODOBNA DO BGB ELIMINACJA ODRĘBNEGO USUS — klasyczne pandektystyczne konstrukcje niemieckie i polskie; (3) WŁĄCZENIE USUS DO TREŚCI UŻYTKOWANIA — KC art. 252-284 + BGB §§ 1030-1089: klasyczne konstrukcje pandektystyczne. Polskie cechy: (1) BRAK ODRĘBNEJ INSTYTUCJI USUS W KC — klasyczna polska konstrukcja eliminująca historyczną instytucję; (2) HISTORYCZNE ZNACZENIE — klasyczna polska konstrukcja zachowana w prawach dzielnicowych do 1946 r.; (3) ZNIESIENIE PRZEZ DEKRET Z 11 X 1946 R. I KC Z 23 IV 1964 R. — klasyczne polskie reformy fundamentalne; (4) SUBSTYTUTY FUNKCJONALNE — użytkowanie (KC art. 252), służebność mieszkania (KC art. 301), umowa użyczenia, najmu, dzierżawy; klasyczne polskie konstrukcje zastępcze; (5) FUNDAMENTALNE REFORMY — dekret z 11 X 1946 r. — Prawo rzeczowe (od 1 I 1947 r.), KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja); klasyczne polskie reformy.
Źródło: Usus (rzymskie — D. 7.8); Code Napoléon art. 625-636 — droit d'usage et d'habitation; ABGB §§ 504-509 — Gebrauchsrecht; BGB §§ 1090-1093 — Beschränkte persönliche Dienstbarkeiten; KC art. 254 (zakres użytkowania), art. 296 (służebność osobista).
Kolekcja: prawo rzeczowe